Унаач уяач хүлэг 3-н од нийлж хэмээн хурсан олон хурдалсан бүхний цээжинд давхиж, хэзээч тасрахгүй Монголын хурдан морины түүхэнд үлдэх тэр торгон агшиныг энэ л хийморь буян нь даадаг учир жанцантай ажгуу.

1999 оны Алтан овооны төрийн тахилгатай даншиг наадам, тэр зуны отгон том наадам тэр хирээр төв болон баруун бүсдээ өнгөнд уралдсан олон адуу давхар уяагаар очлоо, хэзээнээсээ хурдан адуугаараа алдартай Сүхбаатар аймаг Алтан овоонд уралдуулж хүлэг мориныхоо чансаа чадал байц байдлыг шалган гэдэг уяач хүнээс авдаг улсын зэрэглэлтэй шалгалтын нэг. Нэгэн ёсны адууны түвшин тогтоох конкурс гэж байдаг бол тэрэн угдаа Алтан Овооны даншиг наадам юмуу даа.
Энэ наадамд одоогийн УИХ-н гишүүн Р.Будын одоогийн Пагмаа халтар Номт халтар Тахилт халтар г/м олон азрага нь тэр үед жинхэнэ шижэгнэсэн сайн үрээнүүд нас насандаа хавирч уралдах үрээ ховортой барагтайхан үрээг үрчих шахсан хэнийч нүдийг булаах сайхан буянгууд.
Эдний морьдийг Будын ганц эгчийнхэн зээ банди унана, түрүүлнэ хэмээн харсан халтар азарга нь айрагдаад. Их нас нилээн дундуурхан ирлээ, соёолонгоо мордуулчихаад их дээгүүр харлаа байдаггүй бүүр тоолсоор байгаад соёолонгын цуваа дуусхад үрээ нь байдаггүй, сандарж тэвдээд хамгийн түрүүнд муу л юм бодогдох болхоор эмнэлэгийн машин руу хүн давхиулсан чинь хүүхэд нь ч байдаггүй. Ингэж сандралдах хооронд хязаалан мордох боллоо хүүхэд байдаггүй. Хурдан морины уралдаан маань их спортоос ялгагдах онцлог нь зан заншилын хэм хэмжээ их агуулагддаг утгаараа билэггүй муу юм бодож бэлддэггүй онцлогтой байхийм. Сагс юмуу хөлбөг гэхэд аливаа багд замень тоглогч байна тэгхэд уяач хүн наадамд явахдаа хүүхэд тэгчихвэл тэгнээ гэсэн билэггүй зүйл бодож ЗАМЕНЬ хүүхэд авч явдаггүй бас нэг онцлогтой спорт юмаа.
Цагаа тулхаар сайн морины хүүхэд ховор барааны нэг юм наадам дээр, моринд хүндэдсэн голдуу таворашь нар л нүдэнд үзэгдээд байж. Ямар зорьж ирсэн үрээгээ мордуулалгүй үлдээлтэй биш.
Энэ мөчид хэн нэгэн хүүе энэ машины сүүдэрт АМБАСГА Амраа унтаж байна гэх нь тэр.
Амбасга Амраа гэдэг нь амьдрал тааруухан өвөөтөйгөө амьдардаг зунтай айл амьтанаар хэсээд адуу малын ажилд туслаад өөрийгөө болгодог, өөриймсөг халамж анхаарал муугаас толгойн дээрээ мөөгөнцөр үлд гарчихсан. Наадмаар хүний морины хөлс хатааж хуушуур ундаа хүртчихдэг хөлсөөрөө ходоодоо тэжээгээд сурчихсан хөөрхөн хүү. Харамсалтайн толгойн дээр нь гарсан зүйлээс болоод хүмүүс нийтлэг цэрвэх маягтай тар сунгаанд ганц нэг давхар насаа унуулах болхоос наадамд авч явахгүй байх жишээний.
Хүүе энд амбасга Амраа байна гээд босгоод ирхэд Буд уяач хараад цовоо хүү байна мордуулчихий гээд

-чи унаж чадахуу гэхэд
-чаднаа гэх. Эмээл нь бас соёолонд яваа өөр эмээл гэх яриаг сонссон Амраа хүү юүхэв эмээл хэрэггүй ээ би зайдан уначихий гээд хоёр гутлаа тайлж шидчихээд үсрээд мордчихож. Марзайлж гийнгоолохын хувьд Амраа хүү харин ч нэг шуранхайдтал хүлэгийн хийморийг сэргэтэл марзайлж байна гэнэ. Хязаалан шүдлүүлээд гарж байх агшинд соёолонгийн зам руу явсан машинтай хүмүүс уяа нь мултраад үрээтэйгээ гэлдэрч явсан хүүхдээ олчихсон амьсгаа дээртэй давхиж ирээд унаж дадсан хүүхдийг нь мордуулчихий гэхэд Р.Буд уяач нялх амьтныг чинь мордуулчихаад яаж одоо хүүхэд ирчихлээ буу гэх юм энэ чигээр нь явуулчихий хэмээсэн гэдэг. Ингэж л 1999 оны Алтан овооны тахилга наадмын хязаалан насанд Р.Будын хар үрээ тасархай түрүүлсэнээр Тахилт хар хэмээх дуудлагатай болж машины сүүдэрт унтаж байсан хүү танихгүй хүний хүний морь унаж одоо таньж мэддэг нь Амбасаг Амраа гэхээ болж сайдын унаач аа гэсэн шинэ хочтой болж.
Зам мөр зураг төөрөг гэдэг хурдан морь уяач хүүхэд гурав эвцэлдэж байж давхидаг нэгэн жишээ энэ буюу.

Энэхүү бичлэгээс иш татах болвол WWW.MORITON.NET TURUUAIRAG блогын нэрийг заавал дурьдах хэрэгтэй.

Read Full Post »

* Морь малын хаанд тамга дарахыг цээрлэнэ. Ёс алдав, малын булчин шөрмөс гэмтээв гэнэ.
* Морь унаагаа сайн өдөр сонгохгүй дэллэхийг цээрлэнэ. Зөрчвөөс морь, эзэн хоёрын хэн нэгэнд муу гэнэ.
* Морин дээрээ сүвээ тулахыг цээрлэнэ. Гал гарсан буюу өөд болсон айлд очих, буухад сүвээ ташаа тулдаг ёсон байжээ.
* Морины толгой ташуурдах, зодохыг цээрлэнэ. Сүлд шүтээн, Хаянхирваа бурхнаа зодсонтой адил нүгэл гэнэ.
* Морьтой хүн ахмад хүнтэй учраад буулгүй амар мэнд асуулгүй явахыг цээрлэнэ. Буулгүй явах зайлшгүй шаардлагатай бол зөрж өнгөрөх талын дөрөөнөөс хөлөө султган зогсоод мэхийн ёсолж, амар мэндээ асуух ёсон буй.
Түрүү айраг миний мэдэх цээрлэх ёсон ийм байна, та бүхэн дутуу үлдээсэн цээрлэх ёснуудаас бичээрэй сэтгэгдэлээр

Read Full Post »

Н.Тайванжаргал
Урьд нь залуу зохиолч н.Тайванжаргалын хийморьлог адууны тухай зохиолоос хүргэж байсан бол энэ удаа бас нэг шинэхэн зохиолоос нь та бүхэнд хүргэж байна.

ИХЭР УНАГА

Наран доор тавирсан хаврын өглөө дуниартаж талын хөх зэрэглээ босон суун хөндөлсөж хонд бор шорооны хөлөөр болон жалга судаг даган өнгө муутай нялх ногоо сэрвийж харганы толгой дамжин хоёр өвөөлж нисэн суун хөөцөлдөх аж.Ойролцоох ухаа хэдэн бор толгодын ар шил дээр бараан голдуу нэлээд олон адуу идээшилж байснаа толгойн зүүн хажуугаар аажуухан идээшилсээр далд оров.Адууны сүүлд хоёр бараан адуу үлдсэнээ нэг нь ижлийнхээ хойноос гүйснээ эргэн ирэх бөгөөд үлдсэн адуу нь хэвтэж босон эргэцэх аж .Идэр нарны эртэд гэрээсээ мордож уулын орой дамжин дуран тавьсаар нэгэн өндөрлөг гаран сууж байтал доороос адуу туусан хоёр морьтой хүн айсуй харагдлаа .Идэр мориндоо мордон угтан очихдоо хээр морины гүйн сайвар алхаанд тааруулан дуу аялсаар гэлдэрч явтал адуу туусан хүмүүс түүн дээр хүрч ирвэл Даржаа хэмээх эр өөрийн хүүтэйгээ хамт явж байлаа.Идэр

-Сайн байна уу
- Сайхан хаваржиж байна уу хэмээн мэндлэхэд
Даржаа
-Сайхан хэмээгээд
-Хаа хүрэх нь бэ хэмээв
-Манай адуу харагдав уу гэж Идэрийг асуухад
Даржаагийн хүү хажуунаас ярианд оролцож
-Гол дээр байна лээ хөндлөн толгойн зүүн хажууд танай тамгатай хээр гүү хээр даагатай үдсэн байна лээ .Хээр гүү чинь унагалах гэж байгаа бололтой байсан гэв.
Идэр гол дээр ирвэл адуу нь өндөр дэрсэн дунд идээшилж байв.Бүртгэж үзвэл хээр гүү даагатайгаа алга байлаа .Даржаагийн хүүгийн хэлдэг үнэн байх нь гэж бодон адуугаа голоос хойш гаргачаад хээр гүүний сураг гарсан зүгрүү яаран явлаа.Толгой зүүн хажуугаар ороон гарч ирвэл хээр гүү нь харгана дотор даагатайгаа зогсож байлаа.Дөхөн очвол эхийнхээ цаанаас дөнгөж төрсөн үс нь ч хатаагүй унага цухуйлаа.Идэр эхлээд нүдэндээ итгэсэнгүй хээр унаганы цаана харгана дотроос ахин нэг унага босож ирэв.Хоёр унага хоёулаа хээр зүстэй бас хоёулаа эр байв.Удалгүй л Идэрийн хээр гүү хоёр ихэр унага гаргаж гэнэ гэсэн яриа тархав.Ихэр унага төрөх муу гэнэ лээ заавал нэгийг нь усанд живүүлж үйдэг юм гэнэ лээ гэж зарим нь ятгав.Идэр учраа олохоо байж нутгийнхаа зарим нэг настай хүнээс хүнээс асуусан бөгөөд ер нь муу гэдгийг сонсоод нэг өдөр нутгийнхаа нэгэн нууранд адуугаа шахав. Мөс нь гэсээд удаагүй байсан учир доороо лаг шавар ихтэй байлаа.Хэдэн хүнтэй адуугаа туун нуурлуу оруулав.Толгой нь шоволзон адуунууд хөвсөөр гарч ирэхэд хамгийн сүүлд явсан хээр гүү усанд эргэцэн үүрссээр гарч ирэхэд нэг унага нь усан дотор үлдчихэв.Эрэг дээр хүмүүс амьсгаа даран хүлээж байв .Хээр гүү уснаас гарч ирээд нэг унага нь усан дотор үлдсэнийг хараад буцан усруу үсрэн орж хөвөн унаган дээрээ очиж буцан эргэхдээ шаварт шигдэв бололтой үсрэн цовхорч далд ороход Идэр яаран усруу орж хээр гүүгээ хүмүүстэй нийлэн байж татаж гаргав .
Идэр энэ явдлаас хойш юу л болвол болог гэж хоёр унагаа зөнгөөр нь орхихоор шийдэв .
Хэдий өвөл нь цас ихтэй байсан ч хээр гүү хоёр унагатайгаа онд мэнд оров. Олон олон өдрүүд шил даран хөвөрсөөр нэг л мэдэхэд хавар хэмээх бүлээн амьсгалтай улирал хаяанд ирсэн байлаа. Хаврын ороо бусгаа хуйсагнаж үе үе цасан шамарга хаялах нь энэ цагийн өнгө гэлтэй.Нэгэн шөнийн цасан шуурганаар адуу уруудаж Идэр маргааш өглөө нь адууныхаа хойноос очвол хээр гүү хоёр даагатайгаа алга байв. Нутгийнхаа хүнээс голын усанд нэг адуу унасан байсан гэж дуулаад тэр даруй сураг гарсан газар очвол хээр гүү мөн байлаа .Адуу хүчтэй цасан шуурганаар уруудах замдаа голын усанд тулж нимгэрсэн мөсийг гатлах үеэр мөс цөмөрч бусад адуу гарсан ч хоёрын хоёр хөхүүл даагатай гүү гарч дийлэх тэнхээ тамир нь хүрэлгүй үхсэн байсан ба дааганууд нь өөр адуу дагаж явсныг нь олов Хоёр даага аль аль талаасаа хурдны удамтай бөгөөд энэ нь Идэрт найдвар төрүүлж байсан бөгөөд энэ зуны наадмаар уяж үзье гэсэн бодолтой байлаа. Хүлээж байгаад ногоонд цадаж эхлэнгүүт хоёр даагаа өөрөө сургаж уналгад бэлтгэв.Тэр зунаа тамир муутай бие жижиг байсанд уясангүй дараа зун нь уяж нэг нь аман хүзүүлж нэг нь замын дундаас хадуурчихав.Олон хүн Идэрээс үрээнүүдийг чинь авъя гэж шалах болсон ч яагаад ч юм Идэрт хоёр үрээгээ салгаж болохгүй гэсэн бодол төрдөг байсан учир зарахгүй гэдэг байв.

Цагийн түүчээ ээлж дараалан өнгөрөхдөө дөрвөн улиралын өнгөнд түр саатаад алсрах аж .Хоёр хээр морь хэдийн нас бие гүйцэж хэн хүний харааг булаасан сайхан морьд болсон байлаа. Багадаа хоёул хэдий сайн давхиж байсан ч олны хэл амнаас болж уяхаа больсон байв. Өвлийн жавар тачигнасан нэгэн орой Идэр эрэлд яваад гэртээ ирээд байтал нь эхнэрийнх бие муудсан байсан бөгөөд Идэр эмч дуудах хэрэгтэй болов .Гэрээсээ гартал од түгсэн шөнийн тэнгэр дүнсийж уяан дээр бага хээр морь одоо намайг тавьж идээшлүүлэх нь гэсэн бололтой үүрсэн байлаа. Идэр олмоо чангалан мордоход өвлийн орой нар жаргаж байв. Түргэн явахгүй бол болохгүй гэсэн бодолтой яарч байсан учир ташуур өгөн ухасхийн дэргүүлэв.Сумын төв ортол 70 гаруй км тааваараа явахад өвлийн нэг өдөр явдаг байв.Идэр яаж явсанаа мэдэхгүй шөнө дундын үед төв орж ирэв .Хээр морь битүү хүүрэгтэж хөх махаа дэлсэж байв. Идэр энэ бүгдийг анзаарсангүй эмнэлгийн хашаанд уячихаад түргэний машинаар үүрээр буцан гэрлүүгээ яаран гарав .Тэр өдөр аймгаас эмч нар сумд ирж эхнэрт хагалгаа хийв .Идэр тэр өдөр морио анзаарах сөхөө байсангүй оройхон гэнэт морио санаж очвол уясан газраа хонхойтол цавчилж хашааны банзыг мэрсэн байв .Идэр эмээлээ авч таньдаг айлынхаа хашаанд хүнээс өвс аван тавьж өгсөн боловч идэхгүй байв.Хоёр өдөр өл хоол муутай явсан ба өлсөхийн эрхэнд шороо идсэн бололтой байлаа .Хүнээс асууж өөрийнхөө мэддэг чаддаг бүхнээ л Идэр хийв .Тэр шөнө эхнэрээ сахиж хоноод өглөө ирвэл хээр морь аль хэдийн үхсэн байв.Идэрийн нүдийг өөрийн эрхгүй нулмис бүрхэж сэтгэл дүүрэн харамсал төрлөө .Удалгүй эхнэрийн нь бие сайжирч эмнэлгээс гаран харив.Адууг нь харж байсан нутгийн хүн нь тэднийхийг ирсэн сургаар ирлээ. Тэрбээр баахан дуу муутай сууснаа Идэрт хандаж
-Чи намайг битгий буруугаар ойлгоорой том хээр морь чинь гэнэт үхчихлээ гэв .Учир нь өөрт итгээд адуугаа захиж үлдээсэн бөгөөд хамгийн хайртай морийг нь үхүүлчихсэндээ тэр хэлэхээс эмээж байгаад хэлж байгаа нь энэ байв.
- Хэзээ гэж Идэрийг яаран асуухад
- 27 нд гэлээ
-Яасан юм бол гэж Идэр асуухад
-Мэдэхгүй өглөө намайг адуунд очиход аль хэдийн баахан шувуу шавчихсан байна лээ .Шөнө дунд л үхсэн бололтой гэв.
Идэр яг энэ шөнө бага хээр морь үхсэнийг саналаа
Энэ бүхнийг бодох бүрдээ Идэр хоёр хээр морио амь нэгтэй байсан гэдэгт итгэх болсон бөгөөд нутгийн олон дунд ч энэ нь домог шиг яригдах болов

Read Full Post »

Завхан аймгийн Дөрвөлжин сумын Туяагийн халиун морио энэ. Өөрсдөө ярих нь манай унаган адуу буюу Тэс адууны угшилтай Хомын борлог хэмээх орон нутагдаа нэрт гарсан азарганы удмынх гэдэг ч. Нутаг орны зарим хүмүүс хэлцэх нь Хөвсгөл аймгаас туувраар явсан хүмүүсээс авж үлдсэн гүүнээс нилээн хожим гарсан унага ч гэх ярих нь бас байдаг. Ямартай ч баруун бүс аймгаас тодорсон онц хурдан их насны морио. Халиун морь нь Морин эрдэнийн бат оршил - 1995, Адууны хишиг өлзий дэлгэр Баруун бүсийн наадам - 1997, Болон Сар хайрханы наадмуудад тус тус түрүүлсэн. Морины олон газрын холд байх тусмаа хурдалж байдаг сайн адууны шинжийг агуулсан ажнай, арай өөр дөмөг эзэнд байсан бол өшөө их амжилт үзүүлэх байсныг хэн хүнгүй ярьдаг аа. Баруун бүс нутгийн анхны Даншиг Морин эрдэнийн бат оршил наадамд 500 гаран их насны морь уралдсанаас халиун морь тасархай ирхэд эзэн нь тосоогүй, хүүхэд нь нутгийн хүмүүс Туяа уяачын аав зэрэг хүмүүс морины хөлсыг хусаад эзнийг нь хайж эрэл сурал болход сайн эр согтуу танхайрсанаас шонгийн мод тэврээд гавлуулчихсан байсан гэдэг. Түрүүлсэн морины эзэн энэ хүн байна билэг дэмбэрэлийг бодоод суллаж болхуу гэж учирлаж хүмүүс гуйснаас цагдаагаас суллуулсан гэдэг. 1997 онд Говьалтайн Дэлгэрийн талд болсон Даншиг наадамд эзэн Туяа нь бас л чамгүй бор дарс хүртсэний эцэст Халиун мориныхоо бүх медаль хусуур сойзоо гээчихсэн түүхтэй. Анхны их хурд наамамд тулгаж ачиж ирсэнээс болж тодорхой амжилт үзүүлээгүй хэмээдэг, машинд урьд нь ачигдаж үзээгүй морь хол газар ачигдаж ирхээр биеэ хэт барьсанаас урьдын давхилдаа хүрдэггүй тал байдаг. Иймд хашир туршлагатай уяач нар морио урьд нь ачиж ойр зуур явж буулгах мэтээр цожироог нь гаргаж аажуухан дасгадаг, эсвэл уралдах газраа эрт хэдэн өдрийн нөөцтөй ирж морио амрааж хэвийн хуучин байдалдаа ортол нөөц өдөртөй ирдэг.
Хожим Н.Туяа уяач төв суурин бараадаж Улаабаатар хот цайз зах орчимд суурин амьдрах болж, халиун морио Завхан нутгаас гаралтай Говьсүмбэр аймагд амьдрах нутгийн айлын адуунд тавьсан байхад нь миний бие зориудаар зорьж очиж халиун морийг бодитоор харах завшаан тохиосон юм. Тэгхэд халиун морь урьд хөлөндөө бага зэргийн цустай болчихсон нас жоохон ахимаг болчихсон хэдий ч аргагүй сайхан буян байж билээ, тэр салтаа нүд харц үнэхээр ховорхон хүлэг байсан даа. Ингэж Баруун бүс нутагд төрж тэндээ хурдан нь тодорж түмэн олныг баясгаж явсан энэ онц хурдан хүлэг зүүн аймаг болох Хэнтий аймаг Говьсүмбэр аймаг Багануурын зааг газраар нүд аних хувь тохиолдоо байж.
Миний бодлоор халиун морь Даян Түмэн эхийн болзол хонгачихсан хүлэгдээ.
Тааврын уралдааны хариуг би хэнийг шалгаруулахаа мэддэггүй ээ та бүхэн наддаа хамт энэ удаагийн ялагчыг тодруулж өгөөч. Бор Пүүжээ Сайхан Монгол морь гурав л нилээн дөхүүлсэн шиг санагдлаа, та бүхэн сэтгэгдлээ өгөөж, хамгийн олон санал авсан хүнийг шалгаруулая уншигчидаа

Read Full Post »

Энэхүү хурдан буяны угшил гарал амжилт дурсамж түүхээс хамгийн дэлгэрэнгүй үнэн зөвөөр сэтгэгдэл бичсэн нэг хүнд Монголын Мобикомын нэг утсанд 1000 нэгжээр урамшуулна /уламжлал ёсоор/

Read Full Post »

Энэхүү хүлэг эзэн хоёр бол Монголын хурдан морины түүхэнд өөрсдийн нэрээ дархалж үлдээсэн эрдэнүүд.
Моринд дуртай хэн ч болов Цоохүүгийн Доржсүрэнгийн Даян түмэн эх хээр морь, түүний цоллуулж зогссон наадмуудыг эргэн санах нь дамжиггүй.
90-д оны эхэн бөгөөд дунд үеүүдэд Цоогийн хүүгийн хээр морьгүй наадам бараг байгаагүй гэхэд хилсдэхгүй шахуу даа.
Хээр морь жилийн 4 улиралд байнгын эдэлгээнд байдаг хэдэн наадамд ямар ч улиралд дамжаад уралдчихдаг онцлогтой. Хэдхэн хоног сул тавьчихаар голийтол таргалчихдаг, үргэлж л ноолуулж эдлүүлж байхтай нэгэн жигд хар махтайгаа байдаг.
Унахад жоохон оёогдуу дээрээ хатуу гэж жигтэйхэн, хамаг бие зайлаад хаячихдаг хатуу явдалтай. Давхихаараа хүзүүгээ гүдийлгэж ирээд намс намс хийгээд ямар ч морьдын урд гараад явчихдаг. Өвлийн уяанд айхтар нарийн ширийн засал энэ тэр шаардаад байдаггүй эдэлгээгээрээ шахуу байгаад уралдсан ирж л байдаг. Зун бол нилээн нимгэрж шавхарч байж холын чанга уяагаар уралддаг буян байлаа. Тиймдээ ч анх Доржсүрэн гуайд ирсэн жилээ огт хөдлөөгүй.
Хүмүүс Доржсүрэнгийн нөгөө айхтар үнэтэй авсан хээр морь чинь олигтой давхихгүйн шивдээ гэсэн яриа хүртэл гарсан байдаг.
Хээр морь Жаргалантын сангийн аж ахуйн тахь, эрлийз адуу сүлэлдсэн цөм сүргийн адууны төгсгөл үеэс хурдалсан цуут их насны морины сүүлчийн төлөөлөгч болох адуу.
Үнэхээр жар далаад оноос авхуулаад Жаргалантын морин зовадын цөм сүргээс тодорсон онц хурдан их насны морьдын цувааг хөөвөл бараг ном болно. Угтаалын сангийн аж Сиеэнямбуугийн хонгор зээрд, Даваахүүгийн сайвар хээр, зандан хүрэн салхин зээрд гээд төрийн наадамд гайхуулж явсан онц хурдан их насны морьд бол яахын аргагүй Жаргалантын сангийн аж ахуйн морин зовад адуутай холбогддог.
Жаргалантын сангийн аж ахуйдаа морин соёолон түрүүлсэн жил нь тоо толгойг нь нарийн мэдэхгүй ч бүрэн тоногтой мөнгөн эмээл дээр нилээн хэдэн сайн үүлдэрийн сүүний чиглэлийн тугалтай үхэр өгч байж авсан гэсэн аман яриа дуулддаг, ямартай ч хурдан адуу айхтар үнэд ороогүй алдарт 20-дугаар тогтоолын дараахан нилээн үнэтэй эзэнтэй ирсэн хүлэг бол Партизаний сангийн аж ахуйн Цоохүүгийн Доржсүрэнгийн хээр морио.
Хээр морины тухай үлгэр домог шиг олон ярианаас товчилж түрүүлсэн гоё сайхан дурсамжаас биш факталж түрүүнээс мултарсан азгүй хоёрыг дурьдая.
1995 оны даншиг наадам буюу Өндөр гэгээн Занабазарын мэндэлсэний 360 жилийн ойн наадам. Ардчиллаас хойш Монголын нууц товчооны 750 жилийн ойн дараа болсон анхны шахуу даншиг наадам болхоор Монгол нутаг даяар л энэ наадмын хөл чимээ их, тэр хирээр өргөн дэлгэр болох нь тодорхой. Доржсүрэн уяач нутгаасаа гарахдаа саалийн хэдэн гүү голцуу адуугаа орхиод бусад адуугаа аваад явж. Тэр үед машин тэрэг айхтар элбэггүй одоонийх шиг морьдоо ачихгүй
уяа морьдоо холбож аваад наадамдах.
Хэд хоног яваад Өвөрхангай аймгийн нутгийн дээс алхахын арай өмнөхөн буудалсан шөнө хээр морь байдаггүй. Нөгөө алдсан хүн арван тамтай гэдэг болхоор элдэв бодол хургах, буруу гараар орсон өөрийн хөлөөрөө яваа эсэхийг мэдэхгүй эрэл сурал болоод юун наадамдахдаа манатай. Оройхон гэрт үлдсэн улсаас нэг нь мотицикльтой ирж хээр морь адуундаа өглөө ирчихсэн та хэдийг яасан юм бол гээд ирлээ хэмээсээр ирж.
Ганцхан шөнийн дотор хоёр зуу шахуу километр газар гүйгээд харьчихдаг овоо адуу шүү гэж дотроо бахдахын зэрэгцээ эзнээ орхиод гүйдэг морь бас байхаа хэмээн аман дээрээ мориндоо гомдолж суусан гэдэг.
Тэгээд наадам тулчихсан хээр морио нилээн шамдуухан хөтлөж явсаар ирж, уяа засал ч дүүрч.
Ямартай ч зориод ирсэн юм гээд уралдуулхад тэр том даншиг наадамд буурь заан айрагдсан билээ. Сонин адуу шүү төрж өссөн Жаргалант сумруугаа гүйдэггүй Төрийн наадамд түрүүлгэж айрагдуулж алдарын зэрэгт хүргэсэн Доржсүрэн эзнийхээ бор гэр тэдний адуун сүргийг тэмцэж гүйдэг бас л сонин адуу шүү. Ингэхээр бурханаас заяасан эзэн хүлэг хүлэг хоёр шиг санагддаг юм.
Өвлийн анхны том наадмуудын нэг болох 1996 оны Хэнтий аймгийн Дархан суманд болсон наадамд газар газрын олон хурд ирчихсэн энд тэнд цас малтаад гал түлчихсэн задгай газар дах дэгтийн доор нүдний хор гаргасан болоод хонох их уяач нар, цан хүүрэг болсон хүлэг морьдоор дүүрчихсэн. Цөөвтөр хэдэн барьсан гэрүүдэд морины хүүхэд эмэгтэйчүүдээ оруулчихсан. Анхны өвлийн томхон наадмын дүр зураг нь одоо хирэн санаанд тодхон буудаг юм. Боодлын өвс олддоггүй Пунцагбалжир агсан мэтийн хүмүүсийн ачиж ирсэн өвснүүд аль хэдийн тараад дуусчихсан.
Нилээн сурсаны эцэст овоо зайтай цэргийн ангийн хуучин хашаанд өвс байгаа сураг гарлаа, тийшээ хүн давхиулж харанхуй болсон хойно өвсөө авчирж морьдоо тэжээгээд өглөө харвал хээр морь чацга алдаад гэдэс нь хөдлөчихөж. Хүүе юу болов яая ийв гээд харанхуйд авчирсан өвсөө харвал олон жил болсоноос дотроо юу ч үгүй ялзарсан өвс байх нь тэр. Ингэж хээр морь бас нэг түрүүгээ алдаж гуравт хурдалсан сургамжтай түүх энэ. Өвлийн уралдаанд Г.Баттөмөрийн хүрэн морь түрүүлж Манлай уяач Аюушийн толгой хаядаг хээр морь аман хүзүүлж Доржсүрэнгийн хээр гурвалсан наадам аргагүй л дурсамж дүүрэн наадамдаа.

Зун болохоор Доржсүрэн уяач айраг цагаа наймаа панз эргүүлээд Нарийны ферм Шархадны ферм, Халзан Гүнт Үдлэг Ногоон толгой гээд хаа саагүй хээр морио уначихсан айл хэсээд ямар ч ажиггүй явах. Сайн таньдаггүй зарим архи уучихсан наадам болох ойртчихсон байхад ингээд явхыг хархаар хээр морио энэ жил уяахгүйнээ гэх, мэддэг нэгэн ингэж явахдаа Доржсүрэн хээр мориндоо засал хийж явдагаа гэх нь олонтой. Үнэхээр хоёр биенээ дэндүү мэдэрдэг болчихсон хүлэг эзэн хоёроо гэж.
Улсын наадмаар их насны морьд мордоход тухайн үеийн хурдан мориний хөтлөгч болох Гүрбазар Авирмэд нар Партизаний сангийн аж ахуйн Доржсүрэнгийн хээр Сэлэнгэ аймгийн орос Болдын хээр Сэргэлэн сумын Аюушийн хээр Батсүмбэр сумын Оргилын хээр морьд цээжинд ирнэ дээ гэхэд аргагүй л таавар ёсоор Доржсүрэнгийн хээр морь жил бүр Айдасын даваа Алдар толгой ороогоод олон олон жил Буянт ухаа өгсөхдөө хоёр түрүүлж гурвантай айрагдсан таавар эвдээгүй эрхэм хүлгээ, улсад гурав айрагдахад нь Морин тойруулгын хээр халзан зээрд халзан Борнуур сумын Дамдинсүрэнгийн шар хээр зэрэг морьд хоёр түрүүнд нь завсар оруулж айрагдуулсан билээ.
Зууны Манлай уяач Даваахүү гуай нэгэнтээ дурсахдаа адуунд хүн сэтгэлээ өгч хурдан морины төлөө ихийг хийсэн хүнд үр шим нь өөрт нь биш юмаа гэхэд үр хүүхдэд нь тэр буян заяан заавал ирдэгийн жишээ бол Доржсүрэн уяач юмаа. Цоохүү гэж үнэнхүү адуунд хайртай хурдан морийг ямар үнэ хайрлахгүй авдаг хүн байлаа гэвч өөрийнхөө нэрэн дээр төрийн наадамд адуу айрагдуулж хараахан чадаагүй ч хүүд нь тэр хишиг сүлдэн ирээд хүү Доржсүрэнгийнхэн морьд одоо хэрхэн давхиж байна хэмээн өгүүлсэн байдаг.
Хээр морь МИАТ-компаний нэрэмжит хаврын наадамд түрүүлж байндаа их гарын Мөнгөн эмээл аваад тэр эмээлээр нэгэн битүү хүрэн азарга авсан нь тэр жилээ буюу 1996 оны улсын наадамд айрагдаж.
1994-онд нэг хээр даагыг улсын болон бусад бүх наадамд алгасалгүй олон хол түрүүлгэсэн, энэ хээр даага тэр намраа Галын.Баттөмөр гуайд ирсэн очсон. 1997 онд Батсүмбэрийн Цоггэрэлийн хул соёолонг улсын наадамд түрүүлгэсэн зэргээс хархад үнэхээр адууны бурхан Дамдин бурхан адуунд үнэнхүү хайртай хүнийг хардаг гэдэгт бишрэмүү.

Энэхүү бичлэгээс иш татах болвол WWW.MORITON.NET TURUUAIRAG блогын нэрийг заавал дурьдах хэрэгтэй.

Read Full Post »