ТҮРҮҮ АЙРАГ

Сулдаа сайвар дүүгүүр саарал

Categories: Бүлэггүй | Наймдугаар сар 24th, 2010 | by turuuairag | no comments

Та бүхэнтэй Егүзэр хутагтын 140 жилийн ойн их баяр наадмын үеэр болсон ганц нэг сонссон дуулсан бүхнээсээ цувралаар сонирхуулая. Зиа энэ зурган дээр байгаа сайхан Монгол залуу бол яруу найрагч Сумъяагийн Амартайван гэдэг хүн. Над талд байгаа ажнай бол Халхын дэнж дээр ховорхон төрсөн буян бөгөөд Төрийн наадам болон бүсийн олон наадмуудад дараалан түрүүлж байсан алдарт “Дүүгүүр саарал” хэмээх хурдан хүлэг гэдгийг бараг л бүгд хараад хэлэх байх.
Унаган эзэнтэйгээ нутгийнхаа наадмаар авхуулсан торгон агшин нь. Амартайван зохиолчийн аав Эрдэнцагаан сум нэгдлийн адууг олон жил харсан /адуучин/ хэмээх бүдүүн Сумъяа гэдэг эрхэмийн бодлоготой хэрэгжүүлсэн үржил селекцийн үр дүнд бий болгосон алтан тууртийн нэгээ.

Уяач “Сонор трейд ХХК”-ны захирал “Талын хүлэгч” галын гишүүн Б.Энхболд нь эр хүний нүнжиг заан “Би энэ морьноосоо хүртэх хишгээ хүртсэн одоо унаган ижилдээ тайван жаргаг” гээд адуунд нь тавихаар хамгийн сүүлийн отгон уралдаанаа. Эрдэнэцагааныхаа “Егүзэр хутагтын” ойн наадамд тоосоо өргөснөөр энэхүү ажнай албан ёсоор зодог тайлсан байна.

Марзайлах /гийнгоо/

Categories: Бүлэггүй | Наймдугаар сар 21st, 2010 | by turuuairag | no comments

Гийнгоон урд Хаянхярваа бурханы зүрхэн тарнийг уншдаг тэрхүү тарнийг манай нэрт ерөөлч магтаалч Гэлэгбалсан гуай төвд хэлнээс ийнхүү утгачилан  хөрвүүлэн хайлсан байдаг.

-Тангараг дамцгий нь
- Тарни номы нь уншаад,
- Ташуур жолоогий маань мэднэ

- Машид чандлан болгоомжилж… гэхчилэн.

“Ум марзын нам суухай…
Ум хийрий бадам дайрий
Базар гардиа хаянхярваа
Хүүлүү хүүлүү хум пад…. гэж . Энэ бол жинхэнэ зүрхэн тарни. Дамдин бурхны, адууны сахиус ч гэдэг. Хүүхдүүд бол “Ум хийрий бадам гарваа хаянхярваа хүүлүү хүүлүү хум пэ” гэж тэрнийгээ товчилж ч уншиад төгсгөлд нь гийнгоо гээд шуранхайлчихаж байгаа юм ихэнхи нутагд.

- Энэ нь газар бүхэн өөр өөр. Тэхлээр хүүхдийн гийнгоолох, зарим нутагд хэсэг хэдэн судлаач нар болхоор зээн гоолох гэж нэрлэдэг. Ямартай ч марзайлах… марзын нам суухай гэдгээс “марзайлах” гэдэг үг гарсан хэмээдэг. Уул нь бол “Зээн гоо, зээн гоо” гэж хашхирдаг газар бас байх. Тэхлээр энүүний чухам аль зөв юм бүү мэд. Бодвол “зээн гоо” нь…

-“Зээн гоо” нь уг сурвалжаараа зөв гэсэн нэгэн үзүүрт таамаглал байдаг. “Зээн гоо” нь цаг хугацааны уртад “гийн гоо” болчихсон байж магадгүй.

“Зээн гоо” нь зөв ч байж магадгүй. Гэлэгбалсан гуайн ерөөл дээр бол “зээн гоо” л гээд л бичсэн байгаа. Дамдинсүрэн гуайн номонд ч мөн тэгж орсон харагддаг…]

Ажигч гярхай судлаач нар баримтаар “гийн гоо” юу, аль эсвэл “зээн гоо” юу? гэдгийн “зээн гоо”-нь халх монгол хэл аялгуундаа бараг хөдөлбөргүй зөв болохыг төдий л элдэв тайлбаргүйгээр хэлж өгөөд байгаа. Гэхдээ “марзайлах” хийгээд “зээн гоо” гэдэг уриа дуудлагын уянгат аялгуу нь тархай бутархай суурьшилтай, нүүдэлчин монголчуудын ахуй амьдрал, хөдөлмөрийн явцад оюуны болон биет соёл урлагийн хөгжил хөдөлгөөнд нь нутаг нутагт бас авианы өөрчлөгдөн хувьсахуйн жам ёсоор “Гийн-гоо” гэх мэт өөр өөр хувилбар аялгуутай болсныг үгүйсгэх аргагүй болжээ. Тэр ч бүү хэл, ардын аман зохиол, монгол ёс заншилд “Гийн-гоо”–гийн домгийг ч бүтээж, баяжуулсаар иржээ. “Гийн-гоо”-гийн домогт өгүүлж байгаагаар бол: …Урьд нэгэн цагт “Гийн” гэдэг нэртэй ядуу хүү, “Гоо” гэдэг нэртэй даагаа хааны наадамд уралдуулахаар ирсэнд хаад, баяд ядуу хүүг гадуурхаж, наадамдаа оролцуулахгүй гэж л дээ. Тэгэхлээр нь “Гийн” хүү “Гийн-гоо” гэж яруу сайхнаар уянгалуулан аялж, наадамчин олон, хүлэг морьдын сүлд хийморийг сэргэтэл уухайлж гэнэ ээ. Энэхүү “Гийн-гоо” гэдэг аялгуунд нь баячууд ихэд уярч, арга буюу ядуу хүүг даагаа уралдуулахыг зөвшөөрч гэнэ. Үүнээс хойш монголчууд Төрийнхөө их баяр наадмаар түмэн эх хүлгээ баясган, уухай болгож, “Гийн-гоо” аялгуулдаг болсон уламжлалтай ажээ. (Х.Нямбуу нар: “Монгол ёс заншлын дунд тайлбар толь, Уб., 1991, 65-66; Р.Чүлтэмсүрэн: Монгол ардын аман зохиолын унших бичиг, 1996, 16-р тал)

Түүх шаштирд “гийнгоон” талаар иймэрхүү ингэж дурьдсан бол орчин цагт тэр тусмаа гадаадын иргэн хүн гийнгоо бол Монгол моринд/жигүүр/ ургуулж урам хайрладаг увдистай авиа гэж хамгийн зөв тодорхойлсон байдаг.

Ямартай багадаа гийнгоон адтай шуранхай хадааж өсөөгүй нэг ч алдартай уртын дуучин бараг байхгүй гэхэд болно, тэгхээр гийнгоо хүүхдүүдэд хоолойны, дуулаачын хамгийн сайн дасгал байхыг үгүйсгэхгүй.

түрүү айраг блогын бичлэгүүдээс ишлэл татах бол WWW.MORITON.NET TURUUAIRAG блогын нэрийг заавал дурьдах хэрэгтэй.

ТОЛИН ХУЛ

Categories: Бүлэггүй | Наймдугаар сар 20th, 2010 | by turuuairag | no comments

Сайн уран бүтээл гэдэг цаг хугацаа орон зайд үл баригдан хэдэн зуун, хэдэн мянган жил өртөөлөн хүмүүний сэтгэлийг хөвсөлзүүлэн байдаг билээ. Чухам тиймээс түүх төрдөг ажгуу.
Толин хулын тоосонд хийморь сэргэх наадам
Товруу мөнгөн эмээл дээр эзэн нь гоёдсон наадам

Тогоруу халтрын магтаалд айраг дундрах наадам
Толин хулын төвөргөөнд туг нь намирсан
Монголоо…
Ардын Хувьсгалын 75 жилийн ойн баяр наадмын /1996 онд / хурдан азарганы уралдааны өнгийг хул азарга тодорхойлж түрүү магнайлж, торгон жолоогоо өргүүлсэн. Энэ бол УИХ-ын гишүүн Г.Батхүүгийн Толин хул байлаа. “Морь барианд орж хүмүүс баяр хүргэх тэр агшин яг л зүүд шиг санагдаад өөрийгөө барьж хүртэл үзсэн гэдэг шүү. Баярласандаа хэлэх ч үг олдохгүй, хоолой зангираад өөрийн эрхгүй уйлчихсан” хэмээн олон жилийн дараа МУ-ын Манлай уяач цолыг хүртэхдээ тэрээр дурсамж сөхсөн удаатай. Нээрэн ч хүлгийн сайхнаар гангаран салхи татуулан давхих нэгдлийн адуучдад сэм атаархаж явсан багын мөрөөдөл нь ийнхүү олон жилийн дараа биеллээ олсон болохоор арга ч үгүй биз. Тэр тусмаа улсын наадмын түрүүгээр эхэлсэнд эр хүний омог цээжнээ огшоо байлгүй. Тэрхүү омгоороо моринд эргэлт буцалтгүй орж Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн үеэр МУ-ын Манлай уяач цолыг Ерөнхийлөгчөөс гардан авсан билээ.
Донир угшлын жинхэнэ монгол адуу
Төрийн наадмын түрүү магнай Толин хул Хэнтий аймгийн Баянхутаг сумын харьяат /уртын/ Дамдинжав гуайн унаган адуу. Өвгөн ноён Пүрэвжавын бий болгосон Донир угшлын адуунаас сүүлийн үед хурдалсан үнэн хурдан буян бөлгөө.
Хул азарга Хэнтий аймгийнхаа наадамд хоёр удаа айрагдаад байхдаа МУ-ын Тод манлай уяач Д.Даваахүү гуайн нүдэнд тусчээ. Тод манлай энэ тухай Г.Батхүүд хэлснээр 1995 онд 2 унагатай гүү, нэг даагатай гүүний хамт нийт долоон тооны адууг хоёр сая төгрөгөөр худалдан авсан гэдэг. Ингэхдээ эзнийх нь хүсэлтээр мотоцикль оролцуулан, үлдсэнийг нь бэлнээр өгч тухайн үедээ л боломжийн үнээр авч байжээ. Энэ цагаас хойш хул азарга Г.Батхүүгийн хэмээн цоллуулах болж, Толин хул хэмээн / духан дээрх толь мэт сарыг нь бэлгэдэн/ дуудах болжээ. Толин хул шинэ эзэндээ ирээд анхны наадамдаа түрүүлэн / 1996 онд улсын наадамд түрүүлсэн/ морь сонирхогчдын анхаарлыг татах болсон юм. Толин хул улсын наадамд нэг удаа түрүүлэн, хоёр удаа /1997,1998 онуудад / айрагдаж, анхны “Их Хурд”-д дөрөвт хурдалсан юм.

Толин хулын булган сүүл
Хул азарга улсын наадамд түрүүлснээс хойш Г.Батхүү улс, бүсийн наадмаас гурван түрүү, арав гаруй айраг хүртсэн. Тиймдээ ч Толин хулыгаа араасаа олон хурд дагуулсан булган сүүлтэй адуу хэмээн ярих дуртай. Булган сүүлтэй хул азарганы буянаар газар газрын хурдан тууртууд Г.Батхүүгийн адуунд цугларсаар өдгөө 500 хол даваад байгаа. Адуун сүргийнх нь ихэнх хурдан угшлынх. Хул азаргыг гурван унага даага дагасан гурван гүүний хамт авсан тухай дээр дурдсан. Тэр үед хамт ирсэн хонгор даага нь эдүгээ морь сонирхогчдын дунд Зулхонгор хэмээн нэрлэгдэх болсон бөгөөд даагандаа есөд, хязаалан, соёолондоо айрагдан, 2001 оны улсын наадамд аман хүзүүдсэнийг морь сонирхогч нар андахгүй, морь мэдэхгүй хүн ч гэсэн санах байх БУЯНТ УХАА НИСЭХЭЭС Яармаг орох хар замын хажууд Шунхлай компаний рекламны том самбар дээр олон жил энэхүү “зул хонгор” морины зураг олон жил байсаар хэн бүхэнд танил болсон ч байж мэднэ. Хул азаргаа улсын наадамд түрүүлгэсэний дараа Дамдинжав гуай дахин нэг адуу ав гэснээр нэгэн шарга даага авсан нь өдгөө улсын наадамд хоёронтой айрагдсан “цавчгар” шарга азарга билээ.
. Түүнээс гадна Толин хулын үр төл нь очсон газар бүртээ сайн давхин, улсын наадамд ч айрагдсан билээ.
Төрийн наадмын түрүү азарганы төлүүдээс бараг л хамгийн анх удаа байх гадаадын төр засгийн өндөр албан тушаалтангуудад бэлгэнд очсоноороо анхдагч ч байж мэднэ.

Хул азарга хурд хийморь дууддаг
Хойноос гарч идэж урагшилдаг хул азарга толгойндоо жаахан хойрго ч уяаныхаа үед ааш нь зөөлөрчихдөг байсан гэдэг. 2001 оны “Их Хурд”-аас хойш хул азарга дахин уралдаагүй. Турж эцээд тарга хүчээ ч авч чадахаа больсон түүнийг 2003 онд сэтэрлэн Өлзийт хороололд өвөл зунгүй тэжээх болжээ. Нэг удаа хашаанаас алга болчихож. Баахан эрэл сурал болж гүйсээр олж чадаагүй боловч сүүлд адуун сүрэг нь байсан нутагтаа оччихсон байснаар олсон гэдэг. Энэ байдал хоёр ч удаа давтагдсаны дараа 2006 оны зун Толин хул 25-тайдаа тэнгэрт хальсан юм. Г.Батхүү олон жил баярлуулсан хурдан буянгаа өөд болоход нь эртний заншил ёсоор толгойг нь өөрийнхөн уралдаж явсан алдарт Айдасын давааны овоонд өргөж, туурайгаар нь сангийн бойпор хийн хурдан морьддоо онгод хийморь дуудах болжээ. Ийнхүү Толин хулын туурайгаар хийсэн сангийн бойпор Батхүүгийн гэх айлд хэдэн үеэрээ дамжин үлдэх үнэт өв болсон нь дамжиггүй..
Зүрхнээс эгшиглэсэн дуу
Толин хулын тоосонд хийморь сэргэх наадам
Товруу мөнгөн эмээл дээр эзэн нь гоёдсон наадам хэмээх уран тансаг үгс шандаст хурдан хүлгээ зүрхэндээ нандигнадаг байсан эзнийх нь сэтгэлээс өөрийн эрхгүй хөвөрч гарсан гэдэг. 2002 онд АПУ компанийн захирлаар ажиллаж байхдаа компьютер дээрээ шивчихсэн байсан шүлгийг Харангын Чука ажил ярихаар орж ирээд харж нэг хувь хэвлэн авч оджээ. Хоёр гурав хоногийн дараа утсаар ганц нэг зүйл тодруулж байснаа “Дууг чинь ”Толин хул” гээд нэрлэчих үү?” хэмээн зөвшөөрөл хүссэн гэдэг. Арав хоногийн дараа хоолонд урихдаа төгөлдөр хууран дээр тоглож үзүүлсэн нь сэтгэлд хүрч, клип хийлгэн наадмын өмнөхөн үзэгчдийн хүртээл болгожээ. Тэр үед Толин хул 21 настай байсан учир клипэнд нь хул зүсмийн нэгэн төлийг нь тоглуулсан гэдэг. Мөн өөрийг сэтэрлэж байгаагаар Номин талстын Миний Монгол наадам болон өөр клип дуунд бага ч болов хэсэгт хэд хэд гардаг. Мөн энэ амжилтаараа анхны өөрийн гэсэн клиптэй адуугаар хамгийн анхны л адууны нэг.

Ийнхүү морио дээдэлсэн уяачийн зүрхнээс эгшиглэсэн дуу морь сонирхогчдын төдийгүй моринд хайртай монгол хүн бүрийн аялах дуртай дуу болж, хул азарга цаг хугацааг өртөөлөн Монголын ард түмний сэтгэлд хурдалсаар байна.

АЙРАГ” ЦОГЦОЛБОР

Categories: Бүлэггүй | Наймдугаар сар 20th, 2010 | by turuuairag | no comments

Дундговь аймгийн Засаг даргын тамгын газрын төв талбайд “ Айраг” сэдэвт монументал барималуудын цогцолбор тавигдлаа. Унагаа барьж байгаа, цацал өргөх, үрс хийх, айргаа бүлэх, хуруу гаргах, дэмбээдэх, боржгин найр, унага уралдуулах, унага тамгалах гэхчилэн ард түмний зан үйлийг харуулсан 12 баримал нь Дундговь аймгийн үндсэн бренд монгол айргийг сурталчилсан агуулгатай юм. Харин унага тамгалах ёс харуулсан баримал нь аймгийн одоогийн засаг дарга Ш.Төрбатын дээдсийн үе дамжсан “Зуузай” тамгыг дүрсэлснийг орон нутгийхан эерэг, сөрөг янз бүрээр л хүлээж авчээ Монгол айрагны гайхамшгийг сурталчилсан уламжлалт баяр тус аймгийн байгалийн үзэсгэлэнт Бага газрын чулуунд дөрөв дэх жилдээ болж байгаа нь энэ цогцолборыг байгуулах нэг сэдэл юм.

Адуу унтах

Categories: Бүлэггүй | Наймдугаар сар 15th, 2010 | by turuuairag | one comments

Адууг зогсоогоор унтуулахын тулд гурван тулгууртай заяасан шиг санагддаг, тухайлбал толгойн тулгуурийн үүргийг далан нь гүйцэтгэнэ. Далан нь толгойгоо олон цагаар даахгүй учраас адуу үүрээр ганц цагаас илүүгүй унтаад зогсолтоо өөрчилдөг. Адууны толгойны онолыг дуурайлгаж өргөх краныг хийсэн гэсэн аман ярианд би итгэдэг.. Краны сум нь хүзүү, шанага нь толгой, далан нь канад татуурга нь шиг байгаа юм.. Цээжин талыг урд хоёр хөл, хойт хоёр хөл нь бөгсөн талыг тэнцүүлж байдаг учраас гурван овоо тэгш тэнцүү адуу хэмээн зүйрлэн ярих нь олонтой байдаг. Дөрвөн хөлөө тэв тэгшхэн зогсож, бага зэрэг тонгойн, зүүрмэглээд, зүүдлээд бие, сэтгэхүй нь зэрэг амарч чаддагаараа адуу бусдаас онцгой.

Зөвхөн зогсоож идүүлээд бусад цагт нь унаж явсаар хагас сар орчим унтаагүй явсан өртөө улааны хүлэг сайн морины домог хүүхэд байхдаа сонсож байлаа.

Адуу болгон өөр өөрийн өвөрмөц төрхтөй унтаж байгаа нь ажиглагддаг. Зарим нэг хөгшин морь эгээ л нялх хүүхэд аятайл унтдаг бол зарим нэг эмгэгтэй эсвэл хэт ядарсан адуу хэвтэж унтаж байгаа харагдах жишээний.

Гучин минут унтаад бүтэн өдрийн нойроо авдаг гучин минут идээшлээд бүтэн өдрийн өлөө даадаг хүлэг сайн Монгол морьдын түүх дундаршгүй ээ.

түрүү айраг блогын бичлэгүүдээс ишлэл татах бол WWW.MORITON.NET TURUUAIRAG блогын нэрийг заавал дурьдах хэрэгтэй.

Зар

Categories: Бүлэггүй | Наймдугаар сар 11th, 2010 | by turuuairag | one comments

Олон улсын морин спортын холбооноос энэ оны есдүгээр сарын 2-ны өдөр Гонг Конгод Ази номхон далайн орнуудын морин спортын уралдааныг зохион байгуулахаар болжээ. Уг уралдаанд оролцох хүмүүсийг Монголын морин спорт, уралдааны Үндэсний холбоонд бүртгэж эхлээд байна. Сонирхож байгаа хүмүүс 99188152, 99773800 дугаарын утас руу хандаж болох гэнэ.

Н.Тайванжаргал : Тэрэгний морь

Categories: Бүлэггүй | Наймдугаар сар 7th, 2010 | by turuuairag | one comments

Тэр нэгэн бараан шөнөөс хойш миний амьдрал орвонгоор эргэсэн дээ.

Ямар азаар “тэнгэрийн амьтан” гэж биднийг дээдэлдэг энэ сайхан нутагт төрвөө гэж цэцэг дэвссэн уудам талынхаа хээрийн хөх салхийг хага зүсэн давхидаг байлаа даа.
Гэтэл энэ бүхэн зүүд юм шиг хаашаа алга болчихвоо.
Харин одоо.
Ямар үйлийн үрээр ийм тавилантай учирваа гэж өөртөө л харамсана.Тал хээрийн минь дэндүү сайхан үнэртэй агь таанын үнэр минь үнэртэхгүй хээрийн сэвэлзүүр зөөлөн салхиа сөрөн давхидаг эрх чөлөө минь байхгүй.
Гагцхүү адайр ааштай эзэн ,хог новшны эхүүн үнэр, хотын их чимээ шуугиан энэ бүхэнтэй хүчээр шахуу л эвлэрчээ.

Өглөө болжээ.

Хамгийн хямд үнэтэй гурилан хэвэг болон жил өнжсөн ялзарсан өвсөөр ходооды нь хуурсан эзэн нь гэрээсээ ханиалгасаар гарч ирлээ.
Өглөө бүхэн л хийдэг ажилдаа гарах цаг болжээ.Эзэн нь тэргээ хөллөж бэлэн болов.
-Хандаа хэмээн эхнэрээ ууртайхан дуудаад хашааны хаалга онгойлго гэв.
Эхнэр нь хэдэн банзаар тогтоосон хашааныхаа хаалгыг онгойлгов .
Эзэн өнөөдөр их л ууртай байгаа бололтой.Учир нь өчигдрийн олсон хэдээрээ уучихаад өнөөдөр шар тайлах юмгүй цухалдаж байгаа нь энэ байв.
Хаанаас ямар хог новш ачих юм бол доо.
Эзэн утсаар ярьж байгаад жолоогоо баруун тийшээ эргүүлэв.Энэ хэдэн гудамжийг бүгдийг нь сайн мэднэ .Худгийн хажуугаар өнгөрөөд урд талын гудамжруу ороод наанаасаа хоёр дахь хашааны үүдэн дээр зогсов.
-За энд чинь” далий “Ганаа гэж хазгар хүн байдаг .Юу ачих юм бол гэж бодохын зуур хашааны хаалга онгойлговол эзэн нуруун дундуур нь ташуурын оронд хэрэглэдэг хатуу реминээр ороолговол цочсондоо ухасхийв.
Хашаанд блокны хэлтэрхий болон хог новш овоолсон байлаа.
Эзэн нь “далий” Ганаатай худлаа ярьж суух зуур хоёр залуу тэрэгний тэвшин дээр морины хомоол болон үнс нурам болсон хогийг дор нь аччихав.
Эзэн нь “далий “Ганаатай их л хөгжилтэй нь аргагүй ярилцаж мар мар инээлдэнэ. Хүмүүс ярих нь энэ “далий “ Ганаа их хэцүү хүн хүний аминаас бусдыг нь амьд дээр нь зүгээр салгаад авчихдаг хүн гэж ярих юм байна лээ.Эзний минь юманд дуртайг далимдуулан ганц шил юмаар баахан хог зөөлгөчихөж мэднэ дээ .Ядаж тэнд хураалттай байгаа ногоон өвснөөс хэдэн боодлыг авчихаасай даа .Энэ сайхан ногоон өвснөөс нэг идэж үзэхсэн.
”Далий” Ганаа ч энэ хавьдаа л том уяач даа ,Түүний тэжээж байгаа хэдэн морьд намайг их л сонирхон харах юм.Аргагүй дээ над шиг ийм туранхай мал ойрд хараагүй байлгүй .
За тэр эзний минь “далий” Ганаа гэртээ дагуулан орлоо. Миний бодсон ч онож байх шиг байна даа .
Ямар их удаж байна бэ ?
Арайхийж эзэн минь гарч ирлээ .За яг л миний хэлсэнээр болж мань хүнээс сархад гэж айхтар идээ сэнхийн үнэртэж байна.Өнөөдөр орлоггүй харина эсвэл гадуур айлд хонож намайг мөн тэрэгнээсээ ч салгалгүй хоосон хонуулах нь дээ.

Ямар хол гэж санана тэр хогийн жалга нь.

Хар усанд толгойгоо мэдүүлсэн энэ эзэн мөн хэцүү хүн шүү .
Зүтгээд байхад л шавдуулаад тархи толгойгүй ороолгоод байх юм .
Эзэнтэй минь адилхан олон морин тэрэгтэй хүмүүс байдаг ч з морь тэрэг хоёроо сайхан арчилж тордон амьдралаа аваад явж байгаа хүн ч байна .
Манай эзэн шиг ч ажил амьдралаа алдсан нэгэн ч байх юм. Ар гэрдээ санаа зовно гэж байхгүй муу эхнэр нь цувдай толгой шийр зэрэг л зарж амьдралаа авч явах юм даа.
Би ч эндээс эсэн мэнд сална гэж байхгүй байхаа.
Эзнийхээ хашаанд турж үхэх эсвэл энэ жалгуудын нэгэнд өеөдөж үхэхээр тэргээ салгаж аваад л хаяна биз .Золбин ноход миний зовлого дээр зодолдоод л дуусах байх даа . Миний чадах юм эцсийн удаа ижил сүргээ эх нутгаа бодож нутгийн зүг толгойгоо харуулан үхвэл болох нь тэр дээ.Ер нь би энэ өвлийг давахгүй байхаа нас ч явлаа .

Надад ямар ч тэнхээ тамир болон тарга тэвээрэг алга .

Энэ замны өгсүүрийг яана .Өгсөөд л өгсөөд л байх юм

Өнөөдөрийн энэ ачаа ийм хүнд байна уу эсвэл миний тэнхээ тамир ингэж муудаа юу .
Арга ч үгүй байх даа .Миний идэж байгаа өвс л гэхэд хэдэн жил өнжсөн ялзарсан өвс хашааны булангаас хааяахан зулгаадаг нохой гахайны баастай өмхий шарилж юм чинь .
Саяхан орсон шинэ цас бас хажууд нь тун их нэрмээс болж байна даа.Тэрэгний дугуй гулгаад байх юм.
Энэ л мөргөцгийг давчихвал боллоо доо.Жаахан зогсоод амраадахвал яадаг бол .

-Чүү хэмээх эзний дуу ууртай дуу сонсогдон хүнд ремин ташуур хондлой дээр минь буулаа.Хэдийн хөдлөхийг оролдовч урд хоёр хөл минь өөрийн мэдэлгүй сөхөрч хүнд ачаатай тэрэг арагшаа чаргуулдан одоо нэгэнт хүчрэхээ байжээ.

-Муу адсага чүү хэмээн эзэн хайр найргүй ороолговч би тэргээ биш тэрэг намайг газрын уруу зөөлөн цасан дээр дүнгэнтэл чирэн одлоо .
Энд тэнд хог новш үсрэн их дуу чимээ гаран уруудсаар мөргөцөг дээгүүр даван машин зам дээр унав.
Машины чагнаалын дуу эцсийн удаа чихэнд чийртэй сонсогдож лүг хийн биеийг нь ямар нэгэн хүчтэй юм мөргөж агшин зуур бүх юм болоод өнгөрөв.
Нулмис бүрхсэн нүдний минь өмнө төрж өссөн нутаг минь зурсхийж нутгийн зүг толгойгоо харуулан үхэх эцсийн мөрөөдөл минь талаар болж халуун амьтай минь хамт тасран одох нь тэр .

Энэ хэний хурдан буян бэ цуврал тааврын уралдаан

Categories: Бүлэггүй | Долоодугаар сар 29th, 2010 | by turuuairag | 14 comments

Уламжлал ёсоороо хамгийн түрүүнд үнэн зөв дэлгэрэнгүй сэтгэгдэл бичсэн нэг хүнд мянган төгрөгний нэгжээр урамшуулнаа

“Адуу бэлчсэн буурал нутаг минь” Н.Тайванжаргал

Categories: Бүлэггүй | Долоодугаар сар 25th, 2010 | by turuuairag | no comments

Хүй дарсан чулуун дор нь амиа ижилсүүлж

Жавар цуглуулсан хөндийд салхитай нь учирсан

Адуу бэлчсэн буурал нутагт минь унага төрсөн

Энэ унага

Нойтон үсээ сэврээх гэж салхи сөрж тоглосон

Хойтон зун нь уралдах гэж ирээдүйрүү хурдалсан

Салхин тарнинд нь сэтгэлээ сэргээж

Уулын тэргүүнд нь мэлмийгээ чилээсэн

Адуу бэлчсэн буурал нутагт минь унага төрсөн

Энэ унага

Наран доор давхидаг ч тэнгэрийн хүлэг байсан

Наадамд эзнийхээ нэрээр уралддаг ч монголын хүлэг байсан

Хөг аялгуун чимээ нь горхитой хоршиж

Талын анир нь дэргэд чимээ чагнасан

Адуу бэлчсэн буурал нутагт минь унага төрсөн

Энэ унага

Гурван жил сувайрсан гүүний төл байсан

Арван жил хүлээсэн эзнийхээ хурдан буян нь мөн байсан

Хуучны зураг хараад

Categories: Бүлэггүй | Долоодугаар сар 25th, 2010 | by turuuairag | 2 comments

Намайг морь хурдан морь унаж байх үе буюу 1985-иас 1990 оныг хүртэл улсын наадамд хамтдаа уралдаж өссөн тэр үеийн унаач багачуул болсон найзууд маань хаагуур юу хийж явна даа. Жил болгоны наадамд хамтдаа явсаар танил болчихсон байж билээ тэр үедээ, одоо заримыг нь санадаггүй. Саяхан ийм нэг хуучны нэг зураг олсон чинь санаанд бүүр түүрхэн дурсамжууд орж ирээд. Энэ хоёр халзан морь нэгэн үе Морин тойруулгын их насны хурдан морьд байлаа. Морин тойруулгын хоёр халзан гэсэн цуутай л морьд байлаа.
Бага насандаа ганц нэгэн айрагдсан билүү дээ, их насанд нийлээд хараахан айрагдаж амжаагүй байх аа. Гэхдээ ямар ч байсан тар сунгаанд бол харин ч нэг юманд гүйцэгддэггүй хурдан буянгууд байсан юм. Тэр үед Буянт ухаад морь уралддаг, Хүй долоон худагт долоон сарын долоонд нилээн том сунгаан болдог байлаа тэр сунгаанд нилээн хэд өнгөлсөн юм даа.

Унаач хүүхдүүдийг нь таних гээд нилээн оролдлоо миний бодлоор зүүн гар талынхан морин тойруулгын адууг тухайн үед малладаг байсан Цэрэндорж гээд өвгөний ач хүү Дархан хотын Батсүх гээд хүүхэд мөн болвуу. Энэ залуу Алтан гадас дуудлагатай домогт халзан азаргатай авхуулсан зурагт хуудас нь герман улсад нилээн хэдэн хувиар хэвлэгдсэн байдагын.
Баруун гар талын хүүхэд нь Одонхүү билүү Одонгэрэл гэдэг нөхөр мөн байх аа, нилээн сахилгагүй дэггүй нөхөр байсан санагдана. Гарааны зурхай хүртэл явах замд их үйлүүлэн шүү дээ, миний санахаар бас Тогоруу халтарыг Даваахүү гуай уяж байх жилүүдэд бас унаж байлаа.

Тухайн үед морь унаж тоосонд дарагдаж өссөн үе тэнгийн үхэр хонин жилтэй найзууд хаагуур явна вэ, сэтгэгдэлээ бич.
Сайхан буу халая хууч хөөрөе.

Морь таних эрдэм

Categories: Бүлэггүй | Долоодугаар сар 24th, 2010 | by turuuairag | 2 comments

Гурван жилд нэг удаа болдог морины их олимп “Их хурд” уралдаан энэ жил анх удаа нийслэлд зохион байгуулагдсан. Түүнтэй холбоотойгоор ч тэрүү энэ удаа уралдсан морьдын тоо харьцангуй цөөн байсан. Эрхин тоотой 108 азарга, 200 гаруй их насны морьд тоосоо өргөсөн “Их хурд-5” уралдаанд түрүү магнай болсон Б.Баасанбазарын хонгор, айргийн гуравт хурдалсан Ц.Баянжаргалын халтар морь сонирхогчдын анхаарлыг онцгойлон татжээ. Учир нь эдгээр хурдан буянгууд төрсөн ах дүүс бөгөөд энэ жил 11 настай халтар морийг “Их хурд”-аас ердөө хоёрхон хоногийн өмнө Ц.Баянжаргал уяач 25 саяар худалдан авчээ. Улсын баяр наадамд есөд хурдалсан хонгор морь өмнө нь Батжаргалын хэмээн цоллогддог байсан юм.
Ингээд хоёрхон өдрийн дараа шинэ эзэндээ 18 сая төгрөг морины олимпийн мөнгөн медаль амжилтын буухиа авчирлаа. Морь таних эрдэм ээ гэж

Д.Оюунбилэг Тод манлай уяач болно

Categories: Бүлэггүй | Долоодугаар сар 24th, 2010 | by turuuairag | 2 comments

Хэдхэн хоногийн өмнө болсон шигшмэл морьдын “Их хурд-5” уралдаанд их насанд түрүүлгэж, азаргаа гуравлуулсан аймгийн Алдарт уяач Д.Оюунбилэг энэ жил өмтэй, одтой наадаж байгаа уяачдын нэг. АХ-ын 89 жилийн ой, Их Монгол улс байгуулагдсаны 804 жилийн ойн их баяр наадамд азарга түрүүлгэсэн тэрээр зөвхөн энэ он гарсаар улс бүсийн наадмаас 2 түрүү, гурван айраг хүртээд байгаа юм. Харин морь уяж эхэлснээсээ хойш Засгийн газрын тогтоолт томоохон наадмуудаас 19 айраг, түрүү хүртээд байгаа бөгөөд тэдгээрийн ихэнх нь дээд нас байгаа аж. Тиймээс баяр наадмын тухай хуульд заасны дагуу тэрээр одоо улс бүсийн наадмаас нэг айраг эсвэл түрүү хүртээд мориныхны дээд цол Тод манлай уяачийн болзол хангах юм. Энэ тохиолдолд тэрээр аймгийн Алдарт уяачаас дээд цолонд хүрсэн анхны уяач болох юм. Уг нь өнгөрсөн жил түүнийг МУ-ын Манлай уяачид тодорхойлж байсан ч, баяр наадмын тухай хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтөөс болоод олгохоос татгалзсан билээ.

”Их хурд V” уралдааны үеэр тээврийн хэрэгсэлд олгох зөвшөөрөл тарааж байна

Categories: Бүлэггүй | Долоодугаар сар 20th, 2010 | by turuuairag | one comments

“Их хурд V” Монголын шилмэл хурдан морьдын уралдаан энэ сарын 21 нд Хүй долоон хутагт болох байгаа.

Наадам зохион байгуулах хорооноос “Их хурд” үзэх тусгай зөвшөөрлийг иргэдэд тарааж эхлээд байгаа юм.

Наадамчин олондоо “А”, “Ү”, “М” гэсэн гурван төрлийн зөвшөөрлийг тарааж байгаа бөгөөд үнийн хувьд “А” зөвшөөрөл 10 000, “М”, “Ү” зөвшөөрөл 5 000 төгрөг юм байна.

Зөвшөөрөл авах иргэд ЗЦГ-ын жижүүр болон тухайн дүүргийнхээ замын цагдаагийн тасаг, байнгын постуудаас авч болох юм байна.

“Морин соёл” эрдэм шинжилгээний хурал боллоо

Categories: Бүлэггүй | Долоодугаар сар 19th, 2010 | by turuuairag | no comments

Хардэл жанжин бэйс М.Пүрэвжавын нэрэмжит Зүүн бүсийн морин уралдаан болох гэж байгаатай холбогдуулж “Морин соёл судлал” эрдэм шинжилгээний бага хурал боллоо. Уг хуралд түүхийн ухааны доктор, СГЗ А.Баярмагнай “Хардэл жанжин бэйс М.Пүрэвжавын Галшар адууг буй болгосон нь” сэдвээр, урлаг судлалын ухааны доктор, СГЗ Ж.Саруулбуян “Хардэл бэйсийн бүтээсэн “Хошуу наадам” зургийн
тухайд”, “Сэцэнханы хүлэг” уяачдын холбооны тэргүүн Н.Санжаадорж
“Уяачдын соёл буюу бичигдээгүй хууль” зэрэг илтгэлийг тавьжээ. Төрийн ордны Монгол Төрийн түүхийн музейд болсон эрдэм шинжилгээний хурлын үеэр эрдэмтэн судлаачид, урлагийн зүтгэлтнүүд, манлай болон алдарт уяачид санал бодлоо солилцсон байна. Хэнтий аймгийн Засаг даргын тамгын газраас зохион байгуулсан эрдэм шинжилгээний бага хуралд УИХ-ын гишүүн Б.Бат-эрдэнэ, Д.Арвин, Н.Ганбямба, Хэнтий аймгийн Засаг дарга Ч.Эрдэнэбаатар, тод манлай уяач Г.Эрдэнэчулуун, Д.Даваахүү, алдарт уяач З.Хүрэлбаатар нар оролцов.