ТҮРҮҮ АЙРАГ

Туяагийн халиун морь

Categories: Бүлэггүй | Гуравдугаар сар 10th, 2010 | by turuuairag | one comments

Завхан аймгийн Дөрвөлжин сумын Туяагийн халиун морио энэ. Өөрсдөө ярих нь манай унаган адуу буюу Тэс адууны угшилтай Хомын борлог хэмээх орон нутагдаа нэрт гарсан азарганы удмынх гэдэг ч. Нутаг орны зарим хүмүүс хэлцэх нь Хөвсгөл аймгаас туувраар явсан хүмүүсээс авж үлдсэн гүүнээс нилээн хожим гарсан унага ч гэх ярих нь бас байдаг. Ямартай ч баруун бүс аймгаас тодорсон онц хурдан их насны морио. Халиун морь нь Морин эрдэнийн бат оршил - 1995, Адууны хишиг өлзий дэлгэр Баруун бүсийн наадам - 1997, Болон Сар хайрханы наадмуудад тус тус түрүүлсэн. Морины олон газрын холд байх тусмаа хурдалж байдаг сайн адууны шинжийг агуулсан ажнай, арай өөр дөмөг эзэнд байсан бол өшөө их амжилт үзүүлэх байсныг хэн хүнгүй ярьдаг аа. Баруун бүс нутгийн анхны Даншиг Морин эрдэнийн бат оршил наадамд 500 гаран их насны морь уралдсанаас халиун морь тасархай ирхэд эзэн нь тосоогүй, хүүхэд нь нутгийн хүмүүс Туяа уяачын аав зэрэг хүмүүс морины хөлсыг хусаад эзнийг нь хайж эрэл сурал болход сайн эр согтуу танхайрсанаас шонгийн мод тэврээд гавлуулчихсан байсан гэдэг. Түрүүлсэн морины эзэн энэ хүн байна билэг дэмбэрэлийг бодоод суллаж болхуу гэж учирлаж хүмүүс гуйснаас цагдаагаас суллуулсан гэдэг. 1997 онд Говьалтайн Дэлгэрийн талд болсон Даншиг наадамд эзэн Туяа нь бас л чамгүй бор дарс хүртсэний эцэст Халиун мориныхоо бүх медаль хусуур сойзоо гээчихсэн түүхтэй. Анхны их хурд наамамд тулгаж ачиж ирсэнээс болж тодорхой амжилт үзүүлээгүй хэмээдэг, машинд урьд нь ачигдаж үзээгүй морь хол газар ачигдаж ирхээр биеэ хэт барьсанаас урьдын давхилдаа хүрдэггүй тал байдаг. Иймд хашир туршлагатай уяач нар морио урьд нь ачиж ойр зуур явж буулгах мэтээр цожироог нь гаргаж аажуухан дасгадаг, эсвэл уралдах газраа эрт хэдэн өдрийн нөөцтөй ирж морио амрааж хэвийн хуучин байдалдаа ортол нөөц өдөртөй ирдэг.
Хожим Н.Туяа уяач төв суурин бараадаж Улаабаатар хот цайз зах орчимд суурин амьдрах болж, халиун морио Завхан нутгаас гаралтай Говьсүмбэр аймагд амьдрах нутгийн айлын адуунд тавьсан байхад нь миний бие зориудаар зорьж очиж халиун морийг бодитоор харах завшаан тохиосон юм. Тэгхэд халиун морь урьд хөлөндөө бага зэргийн цустай болчихсон нас жоохон ахимаг болчихсон хэдий ч аргагүй сайхан буян байж билээ, тэр салтаа нүд харц үнэхээр ховорхон хүлэг байсан даа. Ингэж Баруун бүс нутагд төрж тэндээ хурдан нь тодорж түмэн олныг баясгаж явсан энэ онц хурдан хүлэг зүүн аймаг болох Хэнтий аймаг Говьсүмбэр аймаг Багануурын зааг газраар нүд аних хувь тохиолдоо байж.
Миний бодлоор халиун морь Даян Түмэн эхийн болзол хонгачихсан хүлэгдээ.
Тааврын уралдааны хариуг би хэнийг шалгаруулахаа мэддэггүй ээ та бүхэн наддаа хамт энэ удаагийн ялагчыг тодруулж өгөөч. Бор Пүүжээ Сайхан Монгол морь гурав л нилээн дөхүүлсэн шиг санагдлаа, та бүхэн сэтгэгдлээ өгөөж, хамгийн олон санал авсан хүнийг шалгаруулая уншигчидаа

Энэ хүлэг хэний хурдан буян бэ тааврын уралдаан

Categories: Бүлэггүй | Гуравдугаар сар 4th, 2010 | by turuuairag | 9 comments

Энэхүү хурдан буяны угшил гарал амжилт дурсамж түүхээс хамгийн дэлгэрэнгүй үнэн зөвөөр сэтгэгдэл бичсэн нэг хүнд Монголын Мобикомын нэг утсанд 1000 нэгжээр урамшуулна /уламжлал ёсоор/

Бурханаас заяатай хүлэг эзэн хоёр оо

Categories: Бүлэггүй | Гуравдугаар сар 2nd, 2010 | by turuuairag | no comments

Энэхүү хүлэг эзэн хоёр бол Монголын хурдан морины түүхэнд өөрсдийн нэрээ дархалж үлдээсэн эрдэнүүд.
Моринд дуртай хэн ч болов Цоохүүгийн Доржсүрэнгийн Даян түмэн эх хээр морь, түүний цоллуулж зогссон наадмуудыг эргэн санах нь дамжиггүй.
90-д оны эхэн бөгөөд дунд үеүүдэд Цоогийн хүүгийн хээр морьгүй наадам бараг байгаагүй гэхэд хилсдэхгүй шахуу даа.
Хээр морь жилийн 4 улиралд байнгын эдэлгээнд байдаг хэдэн наадамд ямар ч улиралд дамжаад уралдчихдаг онцлогтой. Хэдхэн хоног сул тавьчихаар голийтол таргалчихдаг, үргэлж л ноолуулж эдлүүлж байхтай нэгэн жигд хар махтайгаа байдаг.
Унахад жоохон оёогдуу дээрээ хатуу гэж жигтэйхэн, хамаг бие зайлаад хаячихдаг хатуу явдалтай. Давхихаараа хүзүүгээ гүдийлгэж ирээд намс намс хийгээд ямар ч морьдын урд гараад явчихдаг. Өвлийн уяанд айхтар нарийн ширийн засал энэ тэр шаардаад байдаггүй эдэлгээгээрээ шахуу байгаад уралдсан ирж л байдаг. Зун бол нилээн нимгэрж шавхарч байж холын чанга уяагаар уралддаг буян байлаа. Тиймдээ ч анх Доржсүрэн гуайд ирсэн жилээ огт хөдлөөгүй.
Хүмүүс Доржсүрэнгийн нөгөө айхтар үнэтэй авсан хээр морь чинь олигтой давхихгүйн шивдээ гэсэн яриа хүртэл гарсан байдаг.
Хээр морь Жаргалантын сангийн аж ахуйн тахь, эрлийз адуу сүлэлдсэн цөм сүргийн адууны төгсгөл үеэс хурдалсан цуут их насны морины сүүлчийн төлөөлөгч болох адуу.
Үнэхээр жар далаад оноос авхуулаад Жаргалантын морин зовадын цөм сүргээс тодорсон онц хурдан их насны морьдын цувааг хөөвөл бараг ном болно. Угтаалын сангийн аж Сиеэнямбуугийн хонгор зээрд, Даваахүүгийн сайвар хээр, зандан хүрэн салхин зээрд гээд төрийн наадамд гайхуулж явсан онц хурдан их насны морьд бол яахын аргагүй Жаргалантын сангийн аж ахуйн морин зовад адуутай холбогддог.
Жаргалантын сангийн аж ахуйдаа морин соёолон түрүүлсэн жил нь тоо толгойг нь нарийн мэдэхгүй ч бүрэн тоногтой мөнгөн эмээл дээр нилээн хэдэн сайн үүлдэрийн сүүний чиглэлийн тугалтай үхэр өгч байж авсан гэсэн аман яриа дуулддаг, ямартай ч хурдан адуу айхтар үнэд ороогүй алдарт 20-дугаар тогтоолын дараахан нилээн үнэтэй эзэнтэй ирсэн хүлэг бол Партизаний сангийн аж ахуйн Цоохүүгийн Доржсүрэнгийн хээр морио.
Хээр морины тухай үлгэр домог шиг олон ярианаас товчилж түрүүлсэн гоё сайхан дурсамжаас биш факталж түрүүнээс мултарсан азгүй хоёрыг дурьдая.
1995 оны даншиг наадам буюу Өндөр гэгээн Занабазарын мэндэлсэний 360 жилийн ойн наадам. Ардчиллаас хойш Монголын нууц товчооны 750 жилийн ойн дараа болсон анхны шахуу даншиг наадам болхоор Монгол нутаг даяар л энэ наадмын хөл чимээ их, тэр хирээр өргөн дэлгэр болох нь тодорхой. Доржсүрэн уяач нутгаасаа гарахдаа саалийн хэдэн гүү голцуу адуугаа орхиод бусад адуугаа аваад явж. Тэр үед машин тэрэг айхтар элбэггүй одоонийх шиг морьдоо ачихгүй
уяа морьдоо холбож аваад наадамдах.
Хэд хоног яваад Өвөрхангай аймгийн нутгийн дээс алхахын арай өмнөхөн буудалсан шөнө хээр морь байдаггүй. Нөгөө алдсан хүн арван тамтай гэдэг болхоор элдэв бодол хургах, буруу гараар орсон өөрийн хөлөөрөө яваа эсэхийг мэдэхгүй эрэл сурал болоод юун наадамдахдаа манатай. Оройхон гэрт үлдсэн улсаас нэг нь мотицикльтой ирж хээр морь адуундаа өглөө ирчихсэн та хэдийг яасан юм бол гээд ирлээ хэмээсээр ирж.
Ганцхан шөнийн дотор хоёр зуу шахуу километр газар гүйгээд харьчихдаг овоо адуу шүү гэж дотроо бахдахын зэрэгцээ эзнээ орхиод гүйдэг морь бас байхаа хэмээн аман дээрээ мориндоо гомдолж суусан гэдэг.
Тэгээд наадам тулчихсан хээр морио нилээн шамдуухан хөтлөж явсаар ирж, уяа засал ч дүүрч.
Ямартай ч зориод ирсэн юм гээд уралдуулхад тэр том даншиг наадамд буурь заан айрагдсан билээ. Сонин адуу шүү төрж өссөн Жаргалант сумруугаа гүйдэггүй Төрийн наадамд түрүүлгэж айрагдуулж алдарын зэрэгт хүргэсэн Доржсүрэн эзнийхээ бор гэр тэдний адуун сүргийг тэмцэж гүйдэг бас л сонин адуу шүү. Ингэхээр бурханаас заяасан эзэн хүлэг хүлэг хоёр шиг санагддаг юм.
Өвлийн анхны том наадмуудын нэг болох 1996 оны Хэнтий аймгийн Дархан суманд болсон наадамд газар газрын олон хурд ирчихсэн энд тэнд цас малтаад гал түлчихсэн задгай газар дах дэгтийн доор нүдний хор гаргасан болоод хонох их уяач нар, цан хүүрэг болсон хүлэг морьдоор дүүрчихсэн. Цөөвтөр хэдэн барьсан гэрүүдэд морины хүүхэд эмэгтэйчүүдээ оруулчихсан. Анхны өвлийн томхон наадмын дүр зураг нь одоо хирэн санаанд тодхон буудаг юм. Боодлын өвс олддоггүй Пунцагбалжир агсан мэтийн хүмүүсийн ачиж ирсэн өвснүүд аль хэдийн тараад дуусчихсан.
Нилээн сурсаны эцэст овоо зайтай цэргийн ангийн хуучин хашаанд өвс байгаа сураг гарлаа, тийшээ хүн давхиулж харанхуй болсон хойно өвсөө авчирж морьдоо тэжээгээд өглөө харвал хээр морь чацга алдаад гэдэс нь хөдлөчихөж. Хүүе юу болов яая ийв гээд харанхуйд авчирсан өвсөө харвал олон жил болсоноос дотроо юу ч үгүй ялзарсан өвс байх нь тэр. Ингэж хээр морь бас нэг түрүүгээ алдаж гуравт хурдалсан сургамжтай түүх энэ. Өвлийн уралдаанд Г.Баттөмөрийн хүрэн морь түрүүлж Манлай уяач Аюушийн толгой хаядаг хээр морь аман хүзүүлж Доржсүрэнгийн хээр гурвалсан наадам аргагүй л дурсамж дүүрэн наадамдаа.

Зун болохоор Доржсүрэн уяач айраг цагаа наймаа панз эргүүлээд Нарийны ферм Шархадны ферм, Халзан Гүнт Үдлэг Ногоон толгой гээд хаа саагүй хээр морио уначихсан айл хэсээд ямар ч ажиггүй явах. Сайн таньдаггүй зарим архи уучихсан наадам болох ойртчихсон байхад ингээд явхыг хархаар хээр морио энэ жил уяахгүйнээ гэх, мэддэг нэгэн ингэж явахдаа Доржсүрэн хээр мориндоо засал хийж явдагаа гэх нь олонтой. Үнэхээр хоёр биенээ дэндүү мэдэрдэг болчихсон хүлэг эзэн хоёроо гэж.
Улсын наадмаар их насны морьд мордоход тухайн үеийн хурдан мориний хөтлөгч болох Гүрбазар Авирмэд нар Партизаний сангийн аж ахуйн Доржсүрэнгийн хээр Сэлэнгэ аймгийн орос Болдын хээр Сэргэлэн сумын Аюушийн хээр Батсүмбэр сумын Оргилын хээр морьд цээжинд ирнэ дээ гэхэд аргагүй л таавар ёсоор Доржсүрэнгийн хээр морь жил бүр Айдасын даваа Алдар толгой ороогоод олон олон жил Буянт ухаа өгсөхдөө хоёр түрүүлж гурвантай айрагдсан таавар эвдээгүй эрхэм хүлгээ, улсад гурав айрагдахад нь Морин тойруулгын хээр халзан зээрд халзан Борнуур сумын Дамдинсүрэнгийн шар хээр зэрэг морьд хоёр түрүүнд нь завсар оруулж айрагдуулсан билээ.
Зууны Манлай уяач Даваахүү гуай нэгэнтээ дурсахдаа адуунд хүн сэтгэлээ өгч хурдан морины төлөө ихийг хийсэн хүнд үр шим нь өөрт нь биш юмаа гэхэд үр хүүхдэд нь тэр буян заяан заавал ирдэгийн жишээ бол Доржсүрэн уяач юмаа. Цоохүү гэж үнэнхүү адуунд хайртай хурдан морийг ямар үнэ хайрлахгүй авдаг хүн байлаа гэвч өөрийнхөө нэрэн дээр төрийн наадамд адуу айрагдуулж хараахан чадаагүй ч хүүд нь тэр хишиг сүлдэн ирээд хүү Доржсүрэнгийнхэн морьд одоо хэрхэн давхиж байна хэмээн өгүүлсэн байдаг.
Хээр морь МИАТ-компаний нэрэмжит хаврын наадамд түрүүлж байндаа их гарын Мөнгөн эмээл аваад тэр эмээлээр нэгэн битүү хүрэн азарга авсан нь тэр жилээ буюу 1996 оны улсын наадамд айрагдаж.
1994-онд нэг хээр даагыг улсын болон бусад бүх наадамд алгасалгүй олон хол түрүүлгэсэн, энэ хээр даага тэр намраа Галын.Баттөмөр гуайд ирсэн очсон. 1997 онд Батсүмбэрийн Цоггэрэлийн хул соёолонг улсын наадамд түрүүлгэсэн зэргээс хархад үнэхээр адууны бурхан Дамдин бурхан адуунд үнэнхүү хайртай хүнийг хардаг гэдэгт бишрэмүү.

Энэхүү бичлэгээс иш татах болвол WWW.MORITON.NET TURUUAIRAG блогын нэрийг заавал дурьдах хэрэгтэй.

Сайн Монгол адууны хүчээр дэлхийн талыг эзэлсэн баримтаас

Categories: Бүлэггүй | Хоёрдугаар сар 21st, 2010 | by turuuairag | no comments

Хэдийгээр аричууд, ассирчууд, скифүүд, сарматууд зэрэг морьтон, бас дайчин ард түмэн олон байсан ч Чингисийн үеийн монголчууд шиг лут дайчин МОРЬТОН баатрууд түүхэнд хэзээ ч байсангүй.

Дундад Азийн орнуудыг эзлэх явцад Чингис хааны хоёр шилдэг жанжин Зэв, Сүбээдэй хоёр Хойд Энэтхэг хүрч, замд тааралдсан бүх ард түмнийг ялан дийлж, хөөж туусаар Дон мөрнийг гаталж, Азовын тэнгисийн эргээр Крым хүрч, дараа нь эргэж, өмнөд Оросын буюу половчуудын тал нутгаар дайран эргэж эх орондоо иржээ. Энэ бол цэрэг дайны түүхэнд хамгийн хол, гэхдээ хамгийн хурдан хийсэн аян дайн байлаа. 10 мянга гаран километр дайн тулаантай замыг монгол морь, цэргүүд хоёр жилийн дотор туулжээ.

Хуяг дуулга хоол хүнс ачсан морь өдөрт 150 километр явж байсан удаа маш олон. Монголын цэргүүд половчуудыг бут цохиход тэд киев хотод зугтан очжээ. Оросын ноёдууд нэгдэж, монголчуудтай тулалдахаар Дорнын хөндийд иржээ. Энд, 1223 оны 6-р сарын 16-нд шийдвэрлэх тулалдаан болсон юм. Энэ тулалдаанд оросууд “түүхэндээ хэзээ ч байгаагүй том ялагдал хүлээж”, монголчууд нутгийн зүг саадгүй явсан юм.

1238 онд Бат хаан гурван зуун мянган цэргээ дагуулан Орос нутагт очжээ. Монголын цэргүүд дорно зүгээс давшин Ижил мөрний болгаруудыг хядаж, 12-р сард оросын томоохон хот Рязанийг эзэлж шатаажээ. Дараа нь Коломна, Москва, Суздаль, Владимир хотуудыг эзэлжээ.

1239 оны зөвхөн 2-р сард Бат хааны цэргүүд 14 томоохон хотууд, тоо томшгүй олон тосгон сууринг эзэлжээ.

1240 онд монголчууд тухайн үеийн хамгийн том хот Киевийг эзэлж, цаашлан Карпатын нурууг давж Европ тивийн гүнд очжээ.

Сайо мөрний эрэг дээр монголчууд Унгарын хааны цэргийг бут цохиж, Польшийн хоёр ч ноёны цэргийг хядан, Доод Силезид нэвтэрчээ. Энд Германы хааны төмөр хүлэгт баатруудын цэргийг хядаж, устгаад Монголд их хаан нас барж, Их хурилдай цуглах мэдээ ирсэн тул нутаг буцсан юм.

Дэлхийн түүхэнд байгаагүй энэ их аян дайнд монголын цэргүүд эрэлхэг сайн монгол морь шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн.
Үнэхээр шандаст сайн Монгол адуу бол эр зориг тэсвэр хатуужилийн туйл бөлгөө.

Сар шинийн мэнд

Categories: Бүлэггүй | Хоёрдугаар сар 13th, 2010 | by turuuairag | no comments

Ажил үйлс бүтэмжтэй, амжилт бүтээл дүүрэн хуучин он хангирсан одож, хотол даяараа хөгжин дэвшиж, үйлс бүхэн өрнөн дэлгэрэх “Тийн урвагч” хэмээх төмөр бар жил урган гарч байна. Морио дээдэлдэг нийт ард түмэн та бүхэн минь айл хотлоороо амар амгалан байж аливаа санасан бүхэн чинь үргэлж бүтэж яваарай гэж МОРЬТОН нэтын ТҮРҮҮАЙРАГ блогын зүгээс баярын мэндчилгээ дэвшүүлье. Сар шинэдээ сайхан шинэлээрэй

Усан засал

Categories: Бүлэггүй | Хоёрдугаар сар 11th, 2010 | by turuuairag | no comments

Хурдан морины уяа засал арвин баялаг, тэр дундаа хүний санаанд оромгүй жижэгхэн заслууд бас байх юмаа.
Нилээн дээр үед Дэндэв тайж билүү нэгэн их уяач туслахтай их морио хар чийг унах үеэр худгийн хүйтэн усаар шавшиад ир гээд хувин луужин гутал өгч явуулсан домог байдаг.
Тэгвэл ардын хувьсгал ялсанаас хойшхи наадмуудад домог болсон хурдан азаргануудад эзэд нь усан засал хийж уралдуулж байсан ам дамжсан яриа байдаг.
Хэнтий аймгийн Донойн Цэгмид түмэн эх саарал азаргаа дунд сунгаанд нийлүүлэхэд арваадаар ирж. Хэд хоногын дараа их сунгаанд нийлэх өдөр нь уралдуулалгүй ганцааранг нь Хэрлэн голд харгай ихтэй мяралзсан гарамтай газарт хэдэн цаг уяж байлгасанаа гаргалгүй урсгал сөрүүлж нилээн газар алхуулсанаа цэмжийтэл хусчихаад ажил хийлгүй өнжиснөөр тэр зун нутагдаа холхон түрүүлж байсан гэдэг.
Алдарт Даваанээрэнгийн халзан азаргыг нас харьцангүй ахисан үед, тухайн цагтай олон сумыг хамарсан өвлийн уралдаалагд урьд өдөр нь адуунаас барьж хүч таргаар сайнгүй азаргаа хэдхэн шанага усаар цацаж бөмбөгнөтөл нь уяж хоноод маргааш нь мөн л түрүүлгэж байсан гэдэг.
1998 онд байх Төв аймгийн Борнуур суманд өвлийн наадамд өглөө эрт сахал Нямдоржын уяан дээр очиход хонгор морины зоо хондлойнд хөлдсөн мөсийг цэвэрлээд зогсож байхыг харсан өөрийн нүдээр харсан юм.
Тэгхээр ус зуны уяанд өөх махыг буулгах дотор онгойлгох эсвэл уйдсан бүүр зүдэргээ суусан морийг болхоор усны чимээ дуу сонсгох тогтуун усанд хөтлөх зэргээр сэргээгээд байх шиг байгаа юм.
Өвлийн уяанд болхоор ус цацаж махыг нь босгож хатыг чангалах зэргээр тус бүрт нь хаана яаж ямар хэмжээтэй хэрэглэх нь уяач хүний морио мэдрэх мэдрэмжнээс шалтгаалаад байх шиг санагддаг аа.
Энэ бүхэн бол миний сонссон болон харсан зүйлээсээ дүгнэсэн зөвхөн өөрийн бодол шүү. Ингээд өөрийнхөө бодлоос хуваалцлаа санал болон шүүмжлэл нэмэх болон хасах зүйлээ харамгүй бичээрэй та бүхэн

Болсон явдал

Categories: Бүлэггүй | Хоёрдугаар сар 4th, 2010 | by turuuairag | 2 comments

Эрдэмт мэргэн уяач хашир туршлагатай адуучин эрсийн тухай ам дамжсан домог мэт амьд түүхүүд ард түмний дунд бишгүй их байдаг аа.

Ингээд энэ удаа Сүхбаатар аймгийн Сүхбаатар сумын “дааган” хэмээх Нараа уяачын болсон явдалаас хүргэе.
Тухайн байгаа хүрээлэлдээ даага сайн уядаг тэр хирээрээ даага сайн давхиулж хүн зоныхоо дунд ДААГАН гэдэг цол гуншинтай хөлгөн их уяач нар олон байдаг.
Ахмад настай олон сайн уяачын амнаас даага аятайхан уяаад сурчихвал бүх насны морийг жидхэн эвлүүлээд байх хэмжээнд хүрдэг ээ хэмээсэн нь олонтой дуулддаг. Энэхүү философи ихтэй үгнээс даага сайн уяаад сайхан давхиулаад дараа нь тэр даагаа нас нийлтэл нь жил болгон уяаад нас бүрийн уяаны онцлог алдаа оноогоо дэнслэх нэг ёсны морь уяах их эрдэмийг А-гаас нь Я-хүртэл тасралтгүй суралцах уяаны их эрдэм ДААГА уяхаас эхэлдэг болвуу гэсэн “логик” утгатай агаар нэг санагддаг аа.
1999 оны Сүхбаатар аймгийн хурдан дааганы уралдаанд тус аймгийн Халзан сумын “онгорой” хэмээх Цэрэндорж уяачын хээр даага түрүүллээ.
Тэр намар 9 сарын нэгэнд Сүхбаатар аймгийн Сүхбаатар суманд алдарт Нийгмийн хонгор морины 40-жилд зориулсан том наадамтай.
Сүхбаатар аймагынхан болон моринд дуртай хүн бүрийн эрхэм хүлэг болох Нийгмийн хонгор морины 40-жилийн ойн баярт Сүхбаатар аймгийн бүх сумаас олон уяач очлоо.
Тус наадамд их нас даага уралдана гэх, аймгийн наадмын түрүү даага, Эрдэнэцагааны Орлой хоршооны хонгор морь, Онгуу гуай, Ухна гуайнхан Буд С.Төмөрочир гэх мэтчилэн улс даяар олны танил болсон уяач нар ирсэн зэргийг дурьдхад хир чансаатай наадам болох нь харагдана.
Гаднаас ирсэн уяач нар сумын төв болон морь барих газраар хөлхөлдөөд худаг ус бараадаад наадмын урд өдрийн нийтлэг дүр зураг Сүхбаатар аймгийн Сүхбаатар суманд тодроостой.
Аймгийн наадмын түрүү дааганы эзэн онгорой Цэрэндорж хээр даагаа эхтэй нь цуг хөтлөөд худаг дээр иртэл гурван аятайхан даага хөтлөсөн үл таних эр исгэрээд даагануудаа ханатал услаад зогсож байж.
-За сайхан наадаж байна уу
-сайн явж байна уу морь хурдан уу
-маргааш л харна даа зэрэг түгээмэл мэнд усаа солилцоод Цэрэндорж хүмүүс адуу малаа услаад дууссаны хойно тавтай услахаар хээр даагаа амгайжлаад зогсохыг харсан үл таних гурван даагатай эр наад даагаа уславал маргааш миний гурван дааганы ард л гишгэх болхондоо гээд өөр ч юм хэлэлгүй мордоод явчихаж.
Маргааш их нас уралдахад Орлой хоршооны цуут хонгор морь түрүүлллээ.
Даага уралдахад Цэрэндоржын хээр даага түрүүлж үл таних эрийн услаж зогссон хоёр хусран нэг сөнгө даага дараагаараа ирж.
Даага ирсэний дараа Цэрэндорж уяач Сүхбаатар аймгынханы дунд “дааган” Нараа хэмээн олны дунд нэр түгсэн уяачтай тааржээ гэдгээ төвөггүйхэн ухамсарлаж. Нутгаас гархаас өмнөхөн нь хүмүүс Сүхбаатар суманд гаднаас ирсэн хүнд дааганы түрүүгээ тэр бүр өгөөд байдаггүй олон даага давхараар нь уядаг Дааган Нараа гэж уяач бий шүү гэх нь санаанд зурас хийсэн гэдэг
Даага цоллох үеэр хоёр уяач албан ёсоор сайхан танилцаж.
Хожим нилээн хэрэгт дуртай нэгэн
-Нараа уяач аа та яагаад уславал миний гурван дааганы ард давхин гэсэн юм гэхэд
-Ус л амсвал гэдэс нь алдагдахаар харагдаад л тэр
-Ус амсахгүй адуу харангатахгүй юу гэхэд
-Тийм сайхан сүүтэй гүүний хусран даага ганц өдөр алзахгүй ээ
-Хүн өөрийнхөө гурван даагыг дийлж түрүүлэх дааганы засалыг хэлдэг хүн байхаа гэхэд
-Хол газраас зориод ирсэн хүнийг бас тийм сайхан даага замдаа гэдэс нь зайлагдахд тун ойрхон болчихоод байхад мэдэх юмаа хэлэхгүй өнгөрвөл алдас шүү дээ гэх.
Нараа гэж ийм сайхан гүндүүгүй их уяач орон нутагдаа морьдоо уясаар сууна.
Дараа онгорой хэмээх Цэрэндорж уяачын тухай бичнээ, Цэрэндорж уяачын услалгүй хоноод уралдуулж түрүүлгэсэн хээр даага болон тэдний адуунаас хот руу зарагдсан олон сайн адууны тухай өгүүлэх болноо..

Хүн малын зоо тэнийсэн урин цаг аа гэж

Categories: Бүлэггүй | Хоёрдугаар сар 4th, 2010 | by turuuairag | no comments

Categories: Бүлэггүй | Хоёрдугаар сар 4th, 2010 | by turuuairag | no comments

Зун хурдан болоосой

Categories: Бүлэггүй | Хоёрдугаар сар 4th, 2010 | by turuuairag | no comments

Аппалуз

Categories: Бүлэггүй | Нэгдүгээр сар 31st, 2010 | by turuuairag | no comments

Адууны үүлдэр угшилаас цувралаар хүргэж байвал ямар бол гэж бодоод анхны удаа аппалуз үүлдрийн талаар оруулая аа.

Америкийн аппалуз үүлдрийн адууг анх Испанийн конкитадорууд Америкт авчирсан байна. Чубарын аппалуз Айдахо мужийн хойд хэсэг, Орегон мужийн зүүн хойд хэсгин Вашингтон мужийн зүүн урд нутгаар нутаглаж байсан Нез персе индиан овог аймгууд ихээхэн үнэлдэг байжээ. Аппадуз гэдэг үг Палуоз голын нэрнээс гаралтай. Нез персе бол адууг системтэй өсгөж үржүүлэх туршлагатай анхны индианууд байсан бөгөөд 19-р зууны дунд үед АНУ-ын армитай тулалдсаны дараа аппалуз үүлдрийн адуунууд зугатаж зэрлэгжсэнийг 1920-иод онд анх гаршуулжээ. 1938 онд Орегонд аппалуз өсгөгчдийн клуб байгуулагдаж, аппалузтай холбоотой мэдээ баримт цуглуулан, аппалуз үүлдрийг хадгалж хамгаалах, сайжруулах, стандартчилах арга хэмжээ авдаг болсон байна.

Аппалуз үүлдрийн адуу одоо баруун Америкт спортын уралдаан тэмцээнд өргөнөөр оролцож байна. Аппалуз үүлдрийн адууны онцлог нь нүдний алимны склер нь цав цагаан, дэл сүүл богино байдаг байна.

Судрын шинжээс

Categories: Бүлэггүй | Нэгдүгээр сар 29th, 2010 | by turuuairag | one comments

* “Бугын тахим мэт” хэмээн сударт өгүүлсэн борви нь “Усан ба хийн махбод”-ийн адуунд бий. Ийм адуу нь зооны хам нь дундач буюу нимгэн байдаг. Ажиглавал: Шаант чөмөг урт болоод хонгоноос боривны товгор хүртэлх зай уужим, хойд хөлөө хойш нь гүйцэд тэнэгэр гишгэнэ. Ийм борви эрлийз цусны адуунд их тохиолдоно. Тойгоны доод боривны булчингийн хотойсон хэсэг, хонгоны булчин боривны бүх шөрмөсний уулзвар хотгор хоёрын /зузаан/ өргөн нь боривны үений өргөнтэй тэнцүү байна.

* Өө сэвгүй сайхан борвитой адууны тоонд улсын болон их хурд, даншиг наадамд их хурдалж байсан “Буяндэлгэрийн хонгор”, “Сундуй жавын дүү зээрд азарга”, “Завхан Туяагийн халиун”, “Батсамбуугийн халзан” гэх мэт морьд багтана.

* Тайган хэмээх борви нь шаант /богтос/ чөмөг нь дээрх шинжжэс арай богиновтор болохоос хэлбэрийн хувьд ижил байна. Зогсч байх үеийн онцлог нь дөрвөн мөчөө хумисхийн зогсоно. Булчин шөрмөсний хат ихтэй гал махбодит адууны шинж юм.
* Шаант чөмөг тахир байдаг согог нь монгол адунд нэлээд тохиолддог. Харин уралдааны чиглэлийн сонгодог үүлдрүүд Англи, Араб, Ахелтеким зэрэг цэвэр цусны адуунд байдаггүй онцлогтой. Эдгээр үүлдрийн морьдын борвины хөгжил үнэхээр гайхамшигтай байдаг аж.

* Борвины үе нарийн чөөчгөр адуу бөгсний түлхэлтийн бяр муухан байна. Шаант, шилбэний ясны уулзвар хангалтгүй хөгжсөнөөс шалтгаалдаг. Мөн богтосны товгор яс нь богиноос борвины бүх сиймхий бага мэт харагдана.
* Хонгоны булчин их дороос эхэлсэн, богтосны товгорын залгаа бүлх шөрмөс хотгор мэт бол ийм адуу шөрмөсийн хат их, бөгсний бариатай байдаг талтай.
* Борвины хэлбэр нь тайгны шөвгөр шаант чөмөгний булчин борви шилбэний уулзвар үе нэг шугаман дээр давхацсан байрлалтай цэх шулуун бол зөв хэлбэртэй гэж үзнэ. Өө сэвгүй сайхан борвитой адууны тоонд улсын болон их хурд, даншиг наадамд их хурдалж байсан Буяндэлгэрийн хонгор, Сандуйжавын дүү зээрд азарга, Завханы Туяагийн Халиун, Батсамбуугийн халзан зэрэг морьд багтана.

эх сурвалж “Хийморь” сонин

Ч.Улаан сайдын хүрэн

Categories: Бүлэггүй | Нэгдүгээр сар 23rd, 2010 | by turuuairag | no comments

Ойрд жоохон завгүй урт цагаар ажилаад блогтой юм нэмсэнгүй уучлаарай. Цагаан сар дөхөөд Монголруу хэдэн төгрөг савчих санаатай ажиллаад байна даа.
Би өөрийнхөө блогт клип оруулж чадахгүй болхоор сонсох дуртай “Аварга зээрд” клипийг Монгол эрийн хийморь блогоос оруулж өгөхийг хүссэн юмаа. Миний хүсэлтийн дагуу оруулж, дээрээс нь бүүр шүлэгтэй нь оруулсан байна лээ маш их баярласан шүү.

Аварга зээрд морьны шүлэг ая нь тасархай дээрээс нь Далантай дуучин маань бүүр сэтгэлд хоногштол сайхан дуулахыг нь яаан:
Бас клипны дүрсжүйлэлт энэ тэрийг ярих нь бараг илүүц болно доо, хүрэн морины хийц загвар биений зохицолдлогоо алхаа гишгээг та бүхэн надаар хэлүүлэлтгүй мэдэх болхоор би юу гэхэв. Үнэхээр ховорхон төрөх сайхан буян даа.

Ингээд Монгол улсын алдарт уяач Ч.Улааны зээрд морины тухай мэдэх жоохон түүхээсээ хуваалцая.

Аварга зээрд морь Сүхбаатар аймгийн Дарьганга сумын тогос хэмээх Борчулууны унган хүлэг. Зарим хүмүүс Доржхүүгийн адууных ч гэдэг. Яагаад ингэж ярьж байна вэ гэхээр энэ 2 хүн маань төрсөн ах дүү хүмүүс юмаа. Ах дүү улсууд сумын төвд бүх хүүхэд багачуулаа сургуульд явуулаад нэг нь сумын төвд суудаг нөгөө нь хөдөө бүх малаа хараад амьдардаг нийтлэг жишгийн дагуу амьдардаг ах дүү уяачид.

Тогос Борчулуун Доржхүү хоёр удам дамжсан хүрэн буурал, хүрэн голдуу адуутай. Эдний олон хүрэн буурал адуу Дарьганга сумынхаа наадамд цулбуурдуулсан байдаг. Нилээн олон жилийн өмнө Аварга зээрдийг нэрд гархаас өмнөхөн эднийхэний адуун дээр миний би очиж үзэж байсан билээ. Үнэхээр сайхан хүрэн буурал голдуу шингэвтэр дэл сүүлтэй адуутай. Хүрэн буурал гээд бичхээр 2 зүс мэтээр уншигдаад байж магадгүй юм, тийм биш шүү хүрэн дэвсгэртэй буурал юмуу хүрэн мөртлөө цоохор хондлойтой олон сайхан үрээнхэн морьтой айл байсан юмаа.
Ийм адуутай айлын унаган буян юмаа. Сүүлд сонсохнээ “аварга зээрд” сумынхаа наадамд нэг түрүүлээд зарагдсан хэмээдэг. Үнэн худлааг мэдэхгүй долоон саяар зарагдсан гэсэн яриа дуулддаг, улсад түрүүлсэнийхэн дараахан Ч.Улаан уяач шинэхэн маяиты машин бэлгэнд аваачиж өгсөн гээд Дарьгангынхан Улаан уяач Аварга зээрд морины тухай олон хууч яриаг хүүрнэдэгээ.
Би Ч.Улаан гишүүныг улс төрчийнхөн хувьд бол үнэлэлт дүгнэлт гаргах гэхгүй бас магтахгүй муулахгүй.
Моринд хайртай элэгтэй уяачынхан хувьд магтмаар сайшаамаар санагддаг аа.
Ямартай ч хүрэн морь Улаан уяачид ирээгүй бол яах байсан билээ сум оронтой байсан бол бас яах билээ г/м олон асуудал байна аа.
Моринд их элэгтэй хайртай жишээг хүрэн морио сэтэрлэсэн түүхээс нь би мэдэрдэг юм.
2008 оны Алтан овооны наадмаар хүрэн мориныхоо дөрвөн туурайг нь шар тосоор тослоод миний хүрэн морь ингээд төрж өссөн унаган хондондоо идээшиж дассан ижил сүрэгдээ ороод Алтан овоо Дарьгангынхаа хөх салхинаас өөр зүйл нуруундаа хүргэлгүй явдаа гээд сэтэрлэсэн гэдэг.
Сайн морь унасан газар ижил сүрэг лүүгээ хэрхэн тэмцдэг тэр адууны сэтгэлийг ойлгож мэдэрж л өөрийг нь алдарт уяачын замд хүргэсэн хайртай ажнайгаа хайрлаж ингэсэн болвуу. Сайн уяач сайн морь 2 хоорондоо ярьдаг ч гэдэг бараг үнэний ортой үг юмдаа.

Алтан эмээл

Categories: Бүлэггүй | Нэгдүгээр сар 15th, 2010 | by turuuairag | one comments

Уяач адуучин эрчүүдийн эдлэл хэрэглэлээс цувралаар хүргэж байя аа